2
کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث و کارشناسی ارشد مشاوره خانواده
10.22034/qs.2025.736210
چکیده
یکی از مباحث بنیادین در علوم قرآن و تفسیر، مسئله محکم و متشابه است که نقش مهمی در فهم صحیح آیات و جلوگیری از برداشتهای نادرست از متن وحی دارد. در طول تاریخ تفسیر، دیدگاههای مختلفی درباره ماهیت و معیار تشخیص محکم و متشابه، قلمرو آن و شیوه مواجهه تفسیری با آیات متشابه شکل گرفته است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی به بازخوانی و بررسی منشأ تشابه در آیات، دیدگاههای مختلف دربارة قلمرو محکم و متشابه، رویکردهای تفسیری ناشی از آیات متشابه و حکمتهای وجودی آنها پرداخته است. یافتهها نشان میدهد تشابه گاه ریشه در ماهیت و ساختار متن دارد که از آن به تشابه اصلی یا شأنی یاد میشود و گاه در ویژگیهای ادراکی، ذهنی و علمی مخاطبان نهفته است که تشابه عرضی نام میگیرد. همچنین شمار و مصادیق آیات محکم و متشابه ثابت و قطعی نیست و باتوجه به سطوح فهم و ابعاد معنایی آیات، دچار نوسان میشود. تفاوت در دریافت از آیات متشابهسبب شکلگیری رویکردهایی چون ظاهرگرایی، تأویلگرایی و نظریه تفصیل شده است. در تعیین گستره آیات محکم و متشابه نیز دیدگاههای گوناگون متأثر از گرایشهای کلامی، فقهی و فلسفی پدید آمده است؛ چنانکه اصول مشترک ادیان، آیاتالاحکام، آیات مربوط به اصول اساسی مکتب، آیات ناسخ، قصص انبیا، آیات محکم و آیاتی که در مقابل آنها هستند متشابه محسوب شدهاند که هر یک با کاستیها و نقدهایی روبهرو شده است؛ افزونبراین حکمتهایی همچون ارجاع به اهلبیت، تعمیق تدبر، آزمون ایمان، تنوع بیانی قرآن، توجه به ظرفیت مخاطب، تشکیک در مراتب معرفت، اذعان به محدودیت علمی انسان و ویژگیهای اجتنابناپذیر زبانی در تبیین چرایی وجود آیات متشابه نقش اساسی دارند.
تقویان,عباس و حیدری عارف,اعظم . (1404). محکم و متشابه: تحلیلی در منشأ، گستره و حکمت آیات متشابه. (e736210). قرآن پژوهی, 5(16), e736210 doi: 10.22034/qs.2025.736210
MLA
تقویان,عباس , و حیدری عارف,اعظم . "محکم و متشابه: تحلیلی در منشأ، گستره و حکمت آیات متشابه" .e736210 , قرآن پژوهی, 5, 16, 1404, e736210. doi: 10.22034/qs.2025.736210
HARVARD
تقویان عباس, حیدری عارف اعظم. (1404). 'محکم و متشابه: تحلیلی در منشأ، گستره و حکمت آیات متشابه', قرآن پژوهی, 5(16), e736210. doi: 10.22034/qs.2025.736210
CHICAGO
عباس تقویان و اعظم حیدری عارف, "محکم و متشابه: تحلیلی در منشأ، گستره و حکمت آیات متشابه," قرآن پژوهی, 5 16 (1404): e736210, doi: 10.22034/qs.2025.736210
VANCOUVER
تقویان عباس, حیدری عارف اعظم. محکم و متشابه: تحلیلی در منشأ، گستره و حکمت آیات متشابه. قرآن پژوهی. 1404;5(16):e736210. doi: 10.22034/qs.2025.736210
قرآن پژوهی