دانش اسباب‌‌ نزول و اهمیت آن در تفسیر قرآن با تأکید بر روایات منقول از اهل بیت (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیدمحمود طیب حسینی
عضو هیئت علمی گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
چکیده
بخشی از روایات تفسیری را روایات سبب‌ نزول آیات و سوره‌ها در برگرفته که همواره اعتبار و نقش یا عدم ‌‌نقش آن در فهم و تفسیر قرآن مورد گفت‌‌وگو بوده است. روایات اسباب ‌نزول از منظرهای مختلف قابل بحث است و تاکنون مقالات فراوانی درباره زوایای مختلف آن نوشته شده است. یکی از مباحث قابل توجه، سبب‌ نزول، جایگاه روایات اسباب ‌نزول در روایات تفسیری اهل بیت(ع) و میزان اعتبار و استناد به آنها در تفسیر قرآن است. مقاله حاضر با روش تحلیل و توصیف با بررسی چیستی و جوانب مختلف روایات اسباب ‌‌نزول قرآن، در صدد پاسخ به این سؤال است که روایات اسباب ‌‌نزول در میان روایات تفسیری منقول از اهل بیت‌(ع) از چه جایگاهی برخوردارند؟. نتیجه این پژوهش آن است که امام علی(ع) تنها صحابی است که شاهد نزول تمام آیات قرآن بوده و به همه اسباب‌ نزول آگاه است، اما روایات منقول از آن‌ حضرت چندان زیاد نیست و تعداد روایات منقول از اهل بیت(ع) حدود 162 روایت شناسایی شد که بخشی از آنها نیز در مقام تفسیر و تطبیق آیات است نه سبب ‌نزول واقعی. این نشان از اهمیت نه‌‌چندان زیاد سبب ‌نزول در تفسیر قرآن دارد. نیز از منظر روایات اهل بیت(ع) هیچگاه حکم آیات به مورد نزول اختصاص ندارد.

کلیدواژه‌ها

  1. ا‌‌بن‌عقده کوفی، احمد‌‌بن‌محمد، فضائل امیرالمؤمنین×، قم: دلیل ما، 1424ق.
  2. ا‌‌بن‌ندیم، محمد‌بن‌اسحاق، الفهرست (ابن‌ندیم)، بیروت: دارالمعرفة، بی‌‌تا.
  3. ابن‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد، النهایة فی غریب ‌الحدیث، تحقیق: احمد الزاوی، محمود طناحی، قم: اسماعیلیان، 1364ش.
  4. ابن‌العربی، محمد‌بن‌عبدالله، احکام ‌القرآن، تحقیق: علی محمد بجاوی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، بی‌تا.
  5. ا‌‌بن‌بابویه، محمد‌‌بن‌علی، الامالی، تهران: کتابچی، 1376ش.
  6. ابن‌کثیر، اسماعیل‌بن‌عمرو، تفسیر القرآن ‌العظیم، تحقیق: محمدحسین شمس‌الدین، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1419ق.
  7. ابوحیان ‌اندلسی، محمد‌‌بن‌یوسف، البحر المحیط فی التفسیر، تحقیق: صدقی محمد جمیل، بیروت: دارالفکر، 1420ق.
  8. احمد‌بن‌حنبل، شیبانی، مسند احمد‌بن‌حنبل، بیروت: دار صادر، بی‌تا.
  9. ازهری، نادی‌بن‌محمود حسن، نهایة السؤال فی ما استدرک علی الواحدی و السیوطی من اسباب النزول، اسوان: دارالصحابه للتراث، 1415ق.
  10. استادی، رضا، آشنایی با تفاسیر، قم: قدس، 1383ش.
  11. آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف‌ الشیعه، بیروت: دارالاضواء، 1403ق.
  12. بابائی، علی‌اکبر و همکاران، روش‌شناسی تفسیر قرآن، قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1379ش.
  13. بابایی، علی‌‌اکبر، مکاتب تفسیری، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1381ش.
  14. بحرانی، سیدهاشم حسینی، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.
  15. بخاری، محمد‌بن‌اسماعیل، صحیح البخاری، بیروت: دارالفکر، 1401ق.
  16. تهانوی، محمدعلی، موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و للعلوم، بیروت: مکتبة لبنان ناشرون، 1996م.
  17. حاجی خلیفه، مصطفی‌بن‌عبدالله، کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، تحقیق: سید‌شهاب‌الدین مرعشی نجفی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، بی‌تا.
  18. حاجى خلیفه، مصطفى‌بن‌عبد الله، کشف الظنون عن أسامی الکتب و الفنون، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌‌تا.
  19. حاکم حسکانی، عبیدالله‌‌بن‌‌عبدالله، شواهد التنزیل، تحقیق: محمدباقرمحمودی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاداسلامی، 1411ق.
  20. حاکم نیشابوری، محمد‌بن‌عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق: یوسف مرعشلی، بیروت: دارالمعرفه، بی‌تا.
  21. حاکم نیشابوری، محمد‌بن‌عبدالله معرفة علوم الحدیث، تحقیق: سید‌معظم حسین، بیروت: دارالآفاق الحدیث، 1400ق.
  22. حجتی، محمدباقر، اسباب النزول، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1377ش.
  23. حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه، تفسیر نور الثقلین، تحقیق: سیدهاشم رسولی محلاتی، قم: مؤسسة اسماعیلیان، 1415ق.
  24. دهلوی، شاه ولی الله، الفوز الکبیر فی اصول التفسیر، ترجمه: سلمان حسینی، تهران، انتشارات صدیقی، 1378ش.
  25. زرقانی، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت: دارالفکر، 1420.
  26. زرکشی، محمد‌بن‌عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابراهیم، دار احیاء الکتب العربیة، 1376ق.
  27. زمخشری، محمود‌بن‌عمر، الکشاف، تحقیق: محمد عبدالسلام شاهین، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1407ق.
  28. سبزواری، سید‌عبد الاعلی، مواهب الرحمن فی تفسیر القرآن، بیروت: مؤسسة اهل‌البیت، 1409ق.
  29. سعد، خالد خلیفه، علم اسباب النّزول و اهمیته فی تفسیر القرآن، بحرین، دارالحکمة، 1998م.
  30. سیوری‌‌حلی، مقداد‌‌بن‌عبدالله، کنزالعرفان فی‌‌فقه القرآن، تحقیق: سیدمحمد قاضی، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1419ق.
  31. سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق: سعید مندوب، بیروت: دارالفکر، 1416ق.
  32. سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم: کتابخانه مرعشی نجفی، 1404ق.
  33. سیوطی، جلال‌الدین، لباب النقول فی اسباب النزول، تحقیق: احمد عبد الشافی، بیروت: دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
  34. شاطبی، ابراهیم‌بن‌موسی، الموافقات، تحقیق: مشهود‌بن‌حسن آل سلمان، دار ابن‌عنان، 1417ق.
  35. صفار، محمد‌‌بن‌حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد‌×، قم: مکتبة آیة‌الله المرعشی النجفی، 1404ق.
  36. طباطبایی، محمدحسین، قرآن در اسلام (طبع قدیم)، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1353ش.
  37. طباطبائی، سید‌محمدحسین، قرآن در اسلام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1379ش.
  38. طباطبائی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسلامی، 1417ق.
  39. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1372ش.
  40. طبری، محمد‌بن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفة، 1412ق.
  41. طیب‌حسینی، سیدمحمود، ذات سلاسل، دایرة المعارف قرآن کریم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن کریم، ص302 – 308، 1394ش.
  42. عاملی، سید‌جعفر مرتضی، حقائقی مهم پیرامون قرآن کریم، ترجمه: سید‌حسن اسلامی، قم: نشر اسلامی، 1377ش.
  43. عیاشی، محمد‌‌بن‌مسعود، تفسیر العیاشی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة، 1380ق.
  44. غروی،سعیده، گردآوری و بررسی روایات اسباب ‌نزول از اهل البیت‌×، قم: دانشکده اصول دین، 1384ش.
  45. فخر رازی، محمد‌بن‌عمر، التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب)، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1420ق.
  46. فرات کوفى، فرات‌بن‌ابراهیم، تفسیر فرات الکوفى، تحقیق محمدکاظم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، 1410ق.
  47. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، العین، تحقیق: مهدی مخزومی، ابراهیم سامرائی، قم: مؤسسة دارالهجرة، 1410ق.
  48. قاسمی، محمد جمال‌الدین، محاسن التأویل، تحقیق: محمد باسل عیون السود، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1418ق.
  49. قرطبی، محمد‌بن‌احمد، الجامع لاحکام القرآن (تفسیر قرطبی)، تهران: انتشارات ناصر خسرو، 1364ش.
  50. قمى، على‌بن‌ابراهیم، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب،1363ش.
  51. کلینى، محمد‌بن‌یعقوب، الکافی، تحقیق: على‌اکبر غفارى، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1363ش.
  52. معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون، مشهد: آستان قدس رضوی، 1418ق.
  53. معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم: نشر اسلامی، 1411ق.
  54. معرفت، محمدهادی، علوم قرآنی، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1381ش.
  55. معرفت، محمدهادى، التفسیر الأثری الجامع، قم: مؤسسه فرهنگى انتشاراتى التمهید، 1387ش.
  56. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیة، 1374ش.
  57. نکونام، جعفر، درآمدی بر تاریخگذاری قرآن، تهران: هستی نما، 1380ش.
  58. نووی، محیی‌الدین‌بن‌شرف، شرح صحیح مسلم، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
  59. واحدی، علی‌بن‌احمد، اسباب ‌نزول القرآن، تحقیق: کمال بسیونی زغلول، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1411ق.
قرآن پژوهی
دوره 2، شماره 4
تابستان 1401
صفحه 53-76