بررسی سیر تاریخی تطور آراء مفسران فریقین درباره شهود و لقاء الله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
علیرضا خنشا 1
مینا شمخی 2
1 گروه قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه شهید چمران، اهواز، ایران
2 دانشیار دانشکده الهیات دانشگاه شهید چمران اهواز
چکیده
موضوع «لقاء‌‌الله» و شهود حق تعالی، هم‌‌زمان با نزول آیاتی از قرآن مجید در میان مسلمانان مطرح شده و تاکنون ادامه داشته و موجب بحث‌‌های مختلف در بین متفکران اسلامی از جمله مفسران گردیده و مذاهب مختلف از مشبهه، مجسمیه، اشاعره، معتزله و امامیه هر کدام دیدگاه خاص خود را در این باره بیان نموده‌‌اند؛ حتی در بین مفسران شیعه نیز اتفاق نظر وجود نداشته و هر کدام شهود و لقاءالله را به شکل‌های متعدد شرح و تفسیر نموده‌‌اند. حقیقت لقاءالله چیست؟ آیا شهود و رویت حق تعالی، امکان عقلی دارد؟ مراد و مفهوم «انک کدحا فملاقیه» چیست؟ این پژوهه، از روش تحلیل محتوا برای ارزش‌‌گذاری، تجزیه و تحلیل آراء تفسیری استفاده نموده، نتایج نشان می‌‌دهد چند دیدگاه کلی درباره «لقاءالله» وجود دارد: 1. رویت و ملاقات با پروردگار با چشم؛ 2. مجاز، اضمار یا تقدیر از مرگ، بعث، حساب، جزاء، ثواب و عقاب؛ 3. شهود باطنی یا علم حضوری در قیامت؛ 4. شهود باطنی یا علم حضوری در دنیا؛ 5. لقای خاص پروردگار با روح مجرد و شهود جمال الهی. همچنین این مطالعه، نشان از توسعه معنایی، تعمیق و گسترش آراء تفسیری در گذر زمان دارد.

کلیدواژه‌ها

  1. آلوسی، سیدمحمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  2. آل غازی، عبدالقادر، بیان المعانی، دمشق: مطبعه الترقی، 1382ق.
  3. ا‌‌بن‌ابی حاتم، عبدالرحمن‌بن‌محمد، تفسیر القرآن العظیم، عربستان: مکتبه نزار مصطفی البارز، 1419ق
  4. ابوالفتوح رازی، حسین‌بن‌علی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، مشهد: آستان قدس رضوی، 1408ق.
  5. ابوعبیده، معمر‌بن‌مثنی، مجاز القرآن، تحقیق: محمد فواد سزگین، قاهره: مکتبه الخارجی، 1381ق.
  6. ابن‌بابویه«شیخ صدوق»، محمد‌بن‌علی التوحید، محقق: هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین، 1398ق.
  7. ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن‌علی، زاد المسیر فی علم التفسیر، بیروت: دارالکتاب العربی، 1422ق.
  8. ابن‌شهر آشوب مازندرانی، محمد‌بن‌علی، متشابه القرآن و مختلفه، قم: انتشارات بیدار، 1410ق.
  9. ا‌‌بن‌شهر آشوب مازندرانی، محمد‌بن‌علی، المناقب، نجف: مکتبه حیدریه، 1376ق.
  10. ابن‌عجیبه، احمد‌بن‌محمد، البحر المدید فی تفسیر القرآن المجید، قاهره: عباس زکی، 1419ق.
  11. ابن‌عطیه‌ اندلسی، عبدالحقابن‌بن‌غائب، المحررالوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1422ق.
  12. ابن‌عاشور، محمد‌بن‌طاهر، التحریر و التنویر، تونس: الدار التونسی للنشر، 1984م.
  13. ابن‌عربی، محیی الدین محمد، تفسیر ابن‌عربی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1422ق.
  14. ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
  15. ابن‌قتیبه، عبدالله‌بن‌مسلم، غریب القرآن، بیروت: دار و مکتبه الهلال، 1411ق.
  16. ابن‌کثیر، اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1419ق.
  17. ابوحیان ‌اندلسی، محمد‌بن‌یوسف، تفسیر النهر الماد من البحر المحیط، بیروت: دارالجنان، 1407ق، ج1 ص143.
  18. ابن‌جزی غرناطی، محمد‌بن‌احمد، کتاب التسهیل لعلوم التنزیل، شرکت دارالارقم، 1416ق.
  19. ارمی علوی، محمد امین، تفسیر حدائق الروح و الریحان فی روابی علوم القرانی، بیروت: دارطرق النجاه،‌ بی‌تا.
  20. امام علی‌بن‌ابی طالب‌×، تفسیر امیرالمومنین× للقرآن الکریم، بیروت: مرکز الشرق الاوسط الثقافی، 1429ق.
  21. امام حسن عسکری‌×، تفسیر الامام العسکری، کربلا: عتبه مقدسه عباسیه، 1409.
  22. اندلسی، محمد‌بن‌یوسف، (1420ق). البحر المحیط فی التفسیر، بیروت: دارالفکر.
  23. انصاریان، حسین، ترجمه قرآن (انصاریان)، قم: انتشارات اسوه، 1383ش.
  24. امین، سیده نصرت، مخزن العرفان در تفسیر القرآن، تهران: نهضت زنان مسلمان، 1361ش.
  25. ایازی، سید‌محمد علی، قرآن و تفسیر عصری، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1378ش.
  26. بحرانی، سید‌هاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران: بنیاد بعثت، 1416ق.
  27. بلخی، مقاتل‌بن‌سلیمان، تفسیر مقاتل‌بن‌سلیمان، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1423ق.
  28. بلاغی نجفی، محمد جواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، 1420ق.
  29. بروجردی، سید‌محمد ابراهیم، تفسیر جامع، تهران: انتشارات صدر، 1366ش.
  30. بغوی، حسین‌بن‌مسعود، تفسیر بغوی (معالم التنزیل)، بیروت: دار احیاءالتراث العربی،1420ق.
  31. بیانی، شیرین، مغولان و حکومت ایلخانی در ایران، تهران: انتشارات سمت، 1379ش.
  32. بیضاوی، عبد الله‌بن‌عمر، انوار التنزیل و اسرار التاویل، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1418ق.
  33. پارسا، فروغ، تفاسیر شیعه و تحولات تاریخی ایران، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1392ش. تستری، ابومحمد سهل‌بن‌عبدالله، تفسیر التستری، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1423ق.
  34. تیمی، یحیی‌بن‌سلام، تفسیر یحیی‌بن‌سلام التیمی البصری القیروانی، بیروت: دارالکتب العلمیه،‌ بی‌تا
  35. ثعالبی، عبدالرحمن‌بن‌محمد، جواهر الحسان فی تفسیر القرآن، بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1418ق.
  36. ثعلبی، احمد‌بن‌محمد، الکشف و البیان (تفسیر ثعلبی)، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1422ق.
  37. ثقفی تهرانی، محمد، تفسیر روان جاوید، تهران: انتشارات برهان، 1398ق.
  38. جرجانی، حسین‌بن‌حسن، تفسیر گازر، چاپ جلال الدین محدّث ارموی، تهران ۱۳۳۷ـ۱۳۴۱.
  39. جرجانی، عبدالقاهر، درج الدرر فی تفسیر القرآن العظیم، عمان: دارالفکر، 1430ق.
  40. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم: مرکز نشر اسراء، 1395ش.
  41. جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم: انتشارات هجرت، 1376ش.
  42. حجازی، محمد محمود، التفسیر الواضح، بیروت: دارالجیل الجدید، 1413ق.
  43. حسینی شیرازی، سید‌محمد، تقریب القرآن الی الاذهان،بی جا،‌ بی‌تا.
  44. حسینی همدانی، سید‌محمد، انوار درخشان در تفسیر القرآن، تهران: کتابفروشی لطفی، 1404ق.
  45. حوی، سعید، الاساس فی التفسیر، قاهره: دارالسلام، 1424ق.
  46. حقی بروسوی، اسماعیل، تفسیر روح البیان، بیروت: دارالفکر،‌ بی‌تا.
  47. حموش قیسی، مکی‌بن‌ابی‌طالب، مشکل اعراب القرآن،‌ بی‌جا،‌ بی‌تا.
  48. خازن، علی‌بن‌محمد، تفسیر الخازن (لباب تاویل فی معانی التنزیل)، بیروت: دارالکتب العلمیه.
  49. خسروانی، علیرضا، تفسیر خسروی، تهران: انتشارات اسلامیه، 1390ق.
  50. خطیب، عبدالکریم، التفسیر القرآنی للقرآن، بیروت: دارالفکر العربی، 1424ق.
  51. خمینی، روح الله، اربعین حدیث، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1371ش.
  52. راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالعلم، 1412ق.
  53. رضایی اصفهانی، محمدعلی و جمعی از پژوهشگران، تفسیر مهر، قم: دفتر پژوهش‌‌های تفسیر و علوم قرآن، 1387ش.
  54. رودگر، محمد جواد، صحیفه عرفان (سلوک و سیاست)، قم: وثوق، 1387ش، دفتر دهم.
  55. رشید رضا، محمد، المنار (تفسیر القرآن الحکیم)، بیروت: دارالمعرفه، 1416ق.
  56. زحیلی، وهبه، التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج، دمشق: دارالفکر، 1418ق.
  57. زمخشری، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت: دارالکتاب العربی، 1407ق.
  58. سبزواری نجفی، محمد‌بن‌حبیب الله، ارشاد الاذهان الی تفسیر القرآن، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1419ق.
  59. سلمی، محمد‌بن‌حسین، حقائق التفسیر (تفسیر سلمی)، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1369ش.
  60. سمرقندی، نصر‌بن‌محمد، تفسیر السمرقندی، بیروت: دارالفکر، 1416ق.
  61. سمعانی، منصور‌بن‌محمد، تفسیر السمعانی، بیروت: دارالکتب العلمیه،‌ بی‌تا.
  62. سیوری، مقداد‌بن‌عبدالله، کنزالعرفان فی فقه القرآن، قم: مکتب نوید اسلام، 1422ق.
  63. سید‌بن‌قطب، ابراهیم، فی ظلال القرآن، بیروت: دارالشروق، 1412ق.
  64. سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر الماثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1404ق.
  65. شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیراثنی عشری، تهران: میقات، 1363ش،
  66. شبر، سید‌عبدالله، تفسیر القرآن الکریم (شبر)، بیروت: دارالبلاغه للطباعه و النشر، 1412ق.
  67. شحاته، عبدالله محمود، تفسیر القرآن الکریم، قاهره: دارغریب، 1421ق.
  68. شریف لاهیچی، محمد‌بن‌علی، تفسیر شریف لاهیجی، تهران: دفتر نشر داد، 1373ش.
  69. شیبانی، محمد‌بن‌حسن، نهج البیان عن کشف معانی القرآن، قم: نشر الهادی، 1377ش، ج1ص218.
  70. شوکانی،محمد، فتح القدیر، دمشق: دار ابن‌کثیر، 1414ق، ج1،ص171.
  71. صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامی، 1365ق.
  72. صفی علی شاه، محمدحسن، تفسیر صفی علی‌‌شاه، تهران: منوچهری،1378ش.
  73. طالقانی، سید‌محمد، پرتوی از قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1362ش.
  74. طباطبایی، سید‌محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: جامعه مدرسین، 1417ق.
  75. طبری، محمد‌بن‌جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دارالمعرفه، 1412ق.
  76. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، تفسیر جوامع الجامع، تهران: دانشگاه تهران، 1377ش.
  77. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1372ش.
  78. طبرسی، احمد‌بن‌علی، الاحتجاج، نجف: دارالنعمان، 1386ق.
  79. طریحی، فخرالدین،. مجمع البحرین، تهران: کتابفروشی مرتضوی، 1375ش.
  80. طنطاوی، سید‌محمد، التفسیر الوسیط للقرآن الکریم، قاهره: نهضه مصر، 1977م.
  81. طوسی، محمد‌بن‌حسن،. التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی، (بی تا).
  82. طیب، عبد الحسین، اطیب البیان فی التفسیر القرآن، تهران: انتشارات اسلام، 1374ش.
  83. عروسی حویزی، عبد علی جمعه، تفسیر نور الثقلین، قم: اسماعیلیان، 1415ق.
  84. عیاشی، محمد‌بن‌مسعود، کتاب التفسیر (تفسیر عیاشی)، تهران: چاپخانه علمیه، 1380ق.
  85. فخر رازی، محمد‌بن‌عمر، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاءالتراث العربی، 1420ق.
  86. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، کتاب العین، قم: انتشارات هجرت، 1410ق.
  87. فضل‌الله، سید‌محمدحسین، تفسیر من وحی القرآن، بیروت: دارالملاک للطباعه و النشر، 1419ق.
  88. فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تهران: انتشارات الصدر، 1415ق.
  89. فیروزآبادی، محمد‌بن‌یعقوب، القاموس المحیط، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1415ق.
  90. فیومی، احمد‌بن‌محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم: موسسه دارالهجره، 1414ق.
  91. قاضی معتزلی، عبدالجبار، تفسیر القاضی عبدالجبار معتزلی، بیروت: دارالکتب العلمیه، 2009م.
  92. قرشی، سید‌علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران، بنیاد بعثت، 1377ش.
  93. قرشی، سید‌علی اکبر، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه 1371ش.
  94. قرطبی، محمد‌بن‌احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران: ناصر خسرو، 1364ش.
  95. قشیری، عبدالکریم‌بن‌هوازن، لطائف الاشارات (تفسیر قشیری)، مصر: الهیئة المصریة العامه للکتاب،بی‌‌تا.
  96. قرائتی، محسن، تفسیر نور،تهران: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1383ش.
  97. قمی، علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر قمی، قم: دارالکتاب، 1367ش.
  98. قمی مشهدی، محمد‌بن‌محمدرضا، تفسیر کنز الدقائق و بحر الغرائب، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368ش.
قرآن پژوهی
دوره 2، شماره 4
تابستان 1401
صفحه 31-52