«عقل» بهعنوان یکی از قوای ادراکی بشر ظرفیتهای فراوانی دارد که از جمله مهمترین آن، نقش منبعی و ابزاری آن در تولید معرفت است. قرآن کریم بهصورت مستقیم و غیر مستقیم به ظرفیتهای آن پرداخته و بشر را به تعقل و عقلانیت دعوت نموده است. در آیات قرآن کریم بهصورت مستقیم و با دلالت مطابقی از واژه عقل و مشتقات آن استفاده شده و بهصورت غیر مستقیم و با دلالت التزامی نیز از واژههایی نظیر قلب، لبّ و فؤاد و و با کارکردهایی نظیر تفکر، تفقه، شعور، بصیرت و درایت بهره گرفته است. این واژگان در قرآن کریم در حقیقت مترادف یا مرتبط با کارکردهای معرفتی عقلاند. مقاله حاضر میکوشد با روش عقلی و نقلی و با تأکید بر آیات قرآن کریم، کارکردهای منبعی و ابزاری عقل را بهویژه در حوزۀ علم دینی و علوم انسانی اسلامی تحلیل و بررسی نماید. بر اساس آیات قرآن کریم عقل، هم بهمثابه منبع معرفت، نقش معرفتزایی استقلالی در تولید علم دینی دارد و هم دارای کارکرد ابزاری و غیر استقلالی است.
قرآن کریم
ابنمنظور، محمد، لسان العرب، بیروت: دار صادر، 1414ق.
استرآبادى، محمدامین، الفوائد المدنیة، قم: دار النشر لاهل البیت^، [بیتا].
اصفهانی، محمدحسین، نهایة الدرایة فی شرح الکفایه، تحقیق ابوالحسن قائمی، قم: مؤسسه آل البیت، ۱۳۷۴.
الألوسی، شهابالدین، تفسیر روح المعانی، بیروت: دار الفکر، 1414ق.
جنّاتی، محمدابراهیم، منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی، تهران: کیهان، 1370.
جوادی آملی، عبدالله، تفسیر انسان به انسان، قم: إسراء، 1385.
قرآن پژوهی