نگاه هدف‌محور به قاعده روح معنا در تفسیر عرفانی و معیارهای آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدعلی اسدی‌نسب
دانشیار گروه قرآن‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
تأویلات عرفانی بر پایه صعود از معانی مادی و این‏جهانی به معانی مجرد و ماورایی چینش شده است و بسیاری از دانشمندان و مفسران، معانی مجرده را معانی مجاز شمرده‌اند که با وجود قرینه، این نوع معنا را می‌پسندند. در این میان برخی عارفان و متصوفه تأویلات مربوطه را بر اساس قاعده وضع الفاظ برای ارواح معانی تصحیح کرده‎اند تا اثبات کنند این برداشت‏ها بر اساس استعمال الفاظ در معانی حقیقی است؛ چراکه معانی مجرده، روح معنا به شمار می‌آید که از آن به قاعده روح معنا یاد ‌می‌کنند. درباره این قاعده چند پرسش اساسی مطرح است که به شکل بایسته بدانها پرداخته نشده است؛ از جمله اینکه ادله این قاعده و نقد آن و اینکه این قاعده بر فرض قبول آن تا چه میزان برداشت‏های عرفانی را تصحیح می‌نماید؟ راه دیگری که اشکالات مربوط به اجرای این قاعده را نداشته باشد، کدام است؟ در این نوشته هدف آن است که قاعده مذکور بررسی و نقد شود و با نگاه هدف‌محور قاعده نام‏برده بازسازی گردد. از این رو پس از مباحث مقدماتی، مطالب لازم را در دو سطح یعنی بررسی قاعده وضع الفاظ برای روح معانی و بررسی این قاعده بر مبنای غایت الهی را طرح خواهیم کرد تا روشن گردد نیازی به راه پرپیچ‏وخم وضع الفاظ برای روح معنا به نحو حقیقی نیست و باید این قاعده را بر اساس تنقیح هدف خداوند از آیات بنا نهاد؛ حال چه رسیدن به این هدف از راه وضع حقیقی باشد یا استعمال مجازی.

کلیدواژه‌ها

  1. ابن‏عربی؛ الفتوحات المکیة؛ بیروت: دار الصادر، [بی‌تا].
  2. آخوند خراسانی، محمدکاظم؛ کفایة الاصول؛ قم: مؤسسه آل البیت، 1409ق.
  3. افلاطون؛ دوره آثار؛ ترجمه محمدحسن لطفی؛ تهران: انتشارات خوارزمی، 1398.
  4. امام خمینی، سیدروح‏الله؛ شرح دعاى سحر؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1388.
  5. امام خمینی، سیدروح‏الله؛ آداب الصلوة (آداب نماز)؛ قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1370.
  6. امام خمینی، سید‌روح‏الله؛ مصباح الهدایة الی الخلافة و الولایة؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376.
  7. ایازی، سیدمحمد؛ «بررسی روح معنا در تفسیر قرآن»، روزنامه اعتماد؛ ش3249، پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۴.
  8. بقلى، روزبهان بن ابى‏نصر؛ عرائس البیان فی حقیقة القرآن؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون‏، 2008م.
  9. جوادی آملی، عبدالله؛ تفسیر تسنیم؛ قم: اسراء، 1387.
  10. حویزی، عبدعلی بن جمعه؛ تفسیر نورالثقلین؛ قم: اسماعیلیان، 1415ق.
  11. خمینی، سیدمصطفی؛ تفسیر القرآن العظیم؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1418ق.
  12. خمینی، سیدمصطفی؛ تحریرات فی الاصول؛ تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1385.
  13. شیواپور، حامد؛ نظریه روح معنا در تفسیر قرآن؛ قم: دانشگاه مفید، 1394.
  14. صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم؛ تفسیر القرآن الکریم؛ تحقیق محمد خواجوى؛ قم: انتشارات بیدار، 1366.
  15. صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم؛ مفاتیح الغیب؛ تعلیقات علی نوری، مقدمه محمد خواجوی؛ بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، 1430ق.
  16. صغیر، محمد حسین‌علی؛ مجاز القرآن: خصائصه الفنیة و بلاغته العربیة؛ بیروت: دار المؤخر الغربی، 1939م.
  17. طباطبایى، محمدحسین؛ المیزان فى تفسیر القرآن؛ قم: اسماعیلیان، 1371.
  18. عرابى، محمد غازى؛ التفسیر الصوفى الفلسفى للقرآن الکریم؛ چ1، دمشق: دار البشائر، 1426ق.
  19. غزالی، محمد بن محمد؛ جواهر القرآن و درره؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، 1409ق.
  20. فیض کاشانی، محسن؛ تفسیر الصافی؛ تحقیق حسین اعلمی؛ تهران: مکتبة الصدر، 1416ق.
  21. قشیری، عبدالکریم بن هوازن؛ لطائف الاشارات؛ قاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 2000م.
  22. قونوى، صدرالدین؛ شرح الأربعین حدیثاً؛ چ1، قم: انتشارات بیدار، 1372.
  23. قونوی، صدرالدین محمد بن اسحاق؛ اعجاز البیان فی تفسیر ام القرآن؛ تصحیح سیدجلال‏الدین آشتیانی؛ قم: بوستان کتاب قم، 1381.
  24. کلینی، ابوجعفر محمد‌بن یعقوب؛ کافی؛ قم: دار الحدیث للطباعة و النشر، 1429ق.
  25. مصطفوى؛ حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب‏، 1360.
  26. معرفت، محمدهادی؛ التفسیر الأثری الجامع؛ قم: مؤسسه فرهنگى انتشاراتى التمهید، 1387.
  27. ملاهادی سبزواری؛ شرح المنظومه؛ تصحیح و تعلیق حسن حسن زاده آملی؛ چ1، تهران: نشر ناب، 1416ق.
  28. نیک‌سیرت، عبدالله؛ «نقد و بررسی نظریه مثل افلاطون و انتقادات وارده بر آن با نگاه ویژه به ارسطو» ‏، خردنامه صدرا؛ ش۴۶، ۱۳۸۵.