نسخ در قرآن: تحلیل مفهومی، تاریخی و نقد ادله مخالفان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد هادی معرفت
استاد درس خارج و استاد تفسیر و علوم قرآن حوزه علمیه قم
10.22034/qs.2025.736221
چکیده
مسئله نسخ (ابطال حکم شرعی به‌وسیله دلیل شرعی لاحق) از مهم‌ترین و مناقشه‌برانگیزترین مباحث علوم قرآنی و اصول فقه است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با گردآوری کتابخانه‌ای داده‌ها، به تبیین مفهوم لغوی و اصطلاحی نسخ، سیر تاریخی پژوهش درباره آن، دلایل موافقان و مخالفان، شرایط و انواع آن می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که اختلاف در تعریف نسخ (گسترده یا خاص) و نیز در شمول آن بر مواردی مانند تخصیص و تقیید، باعث تفاوت فاحش در شمار آیات منسوخ ازسوی محققان شده است؛ به‌طوری که برخی شمار آنها را به بیش از دویست آیه و گروهی دیگر آن را به کمتر از ده آیه یا حتی صفر تقلیل داده‌اند. ادله نقلی موافقان عمدتاً مبتنی بر آیاتی مانند بقره: ۱۰۶ و نحل: ۱۰۱ است، درحالی‌که مخالفان با استناد به محال‌بودن «بدا» برای خداوند و نیز تناقض‌ناپذیری قرآن، وقوع آن را انکار کرده‌اند. این مقاله نتیجه می‌گیرد که فهم دقیق نسخ، مستلزم تفکیک میان معنای عام و خاص آن، توجه به بستر تاریخی نزول و اهداف تدریجی تشریع و نیز التزام به شرایط دقیقی مانند تنافی کامل و عدم اشاره به موقت‌بودن حکم اول است.
کلیدواژه‌ها
ناسخ و منسوخ
علوم قرآنی
اصول فقه
تاریخ‌گذاری قرآن
شروط نسخ
انواع نسخ
قرآن پژوهی
دوره 5، شماره 16
تابستان 1404