اهداف نزول قرآن: از هدایت فردی تا تشکیل جامعه الهی (تحلیلی نظام‌مند از مقاصد میانی و نهایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
10.22034/qs.2026.736220
چکیده
این پژوهش با هدف تبیین اهداف نزول قرآن کریم و نظام‌مندسازی آنها در قالب مقاصد میانی و نهایی، با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا به داده‌های کتابخانه‌ای (آیات، روایات و آرای مفسران و قرآن‌پژوهان) انجام شده است. فقدان طرحی نظام‌مند و یکپارچه از اهداف قرآن در میراث علوم قرآنی به پراکندگی و تنوع برداشت‌ها از مقاصد این کتاب آسمانی انجامیده است. برای رفع این خلأ، پژوهش حاضر با واکاوی مستقیم آیات قرآن و احادیث معصومان† و نیز تحلیل دیدگاه‌های اندیشمندان مسلمان (همچون مجلسی، زرقانی، مصباح یزدی، حکیم، جوادی آملی و امام خمینی) و حتی اشارات خاورشناسان، به استخراج و طبقه‌بندی اهداف قرآن پرداخته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد اهداف قرآن در فرآیند نزول، دارای سیری تکاملی و لایه‌ای است که از اهداف عاطفی ـ تربیتی (مانند تذکر، انذار، تبشیر، ایجاد سکینه و رحمت) آغاز شده، به اهداف بینشی ـ شناختی (همچون ارائه نور، هدایت، تبیین، تفصیل و تعقل) می‌رسد و درنهایت به اهداف اجتماعی ـ عملی (از قبیل برپایی قسط، حل اختلافات و تشکیل جامعه‌ای الهی) متکامل می‌شود. این اهداف در راستای هدف نهایی قرآن؛ یعنی «هدایت انسان به صراط مستقیم برای رهایی از شقاوت و رسیدن به سعادت اخروی (فلاح و فوز)» قرار دارند و در چهار حیطه رابطه انسان با خدا، خود، جامعه و هستی تحقق می‌یابند.
کلیدواژه‌ها