مکی یا مدنیبودن آیات و سورههای قرآن یکی از بنیادیترین مباحث علوم قرآنی است که میتواند نقش تعیینکنندهای را در فهم تاریخی، تفسیری، فقهی و کلامی قرآن ایفا کند. این مبحث دارای ابعاد متعدد و محل اختلاف میان اندیشمندان است. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی درصدد بررسی مهمترین مسائل مربوط به این بحث مانند معیارهای طبقه بندی مکی و مدنی و نقدهای وارد شده بر آن، منابع شناخت آیات و سور مکی و مدنی، علل اختلاف عالمان در مکی یا مدنی شمردن برخی ازآیات و سورهها، راه برونرفت از این اختلافات و طرح برخی شبهات خاورشناسان در این مبحث و پاسخ به آنها میباشد. نتایج حاصل از این پژوهش حاکی از وجود سه معیار مهم یعنی خطاب، مکان یا زمان نزول آیه در تعریف مکی و مدنی، شهرت و قابل دفاعبودن معیار اخیر و منبعبودن روایات تفسیری، تاریخی و نشانههای محتوایی و ساختاری در شناخت مکی از مدنی است. تعارض روایات، اجتهاد شخصی یا پیشفرضهای کلامی نیز مهمترین عوامل اختلاف در مکی یا مدنی شمردن برخی آیات و سور است. متقدمان رویکرد روایتمحور و متأخران غالبا بهرهگیری از قرائن داخلی و بیرونی را ازجمله راهکارهای برونرفت از این اختلافات میدانند. تفاوتهای محتوایی یا سبکی آیات مکی و مدنی که دستاویز شبههافکنی مستشرقان و ادعای غیروحیانیبودن قرآن شده، حاکی از تدرج تشریع، تنوع اسلوب بلاغی و تأثیرگذاری بر مخاطب است و دلالتی بر بشریبودن متن قرآن ندارد.
قرآن پژوهی