قرآن متنی ناظر به واقعیتهای خارج از ذهن است؛ از اینرو مفسران و دانشمندان علوم قرآنی، شناخت جمعیتی که قرآن در آن نازل شد و شرایط محیطی نزول را از منابع پردهگشایی از مرادهای خدای متعال دانستهاند. به میزان آگاهی از قرائن فرهنگی و اجتماعی حاکم بر مخاطبان نخستینِ قرآن و محیط هایی که آیات در مورد آنها سخن گفتهاند یا مکانهایی که سورهها در آنها نازل شدهاند، فهم دقیقتر و کاملتری از مراد آیات حاصل میشود.
از نخستین سورههایی که نازل شدهاند، میتوان رد پای شخصیتهای نقشآفرین در مخالفت، معاندت یا همراهی با قرآن را، همراه با اشارات تاریخی و باستانشناسانه به حوادث و مکانها، مشاهده کرد؛ بهعنوان نمونه:
در سوره علق، نخستین سوره نازلشده، از ابوجهل و برخورد او با پیامبر اکرم ص سخن به میان آمده است.
در سوره قلم، دومین سوره، از قدرتمدارانی که آیات را اسطوره میخواندند و نیز داستان اصحاب باغ در مدین، همراه با اشارهای به ماجرای یونس (مصاحب ماهی) یاد شده است.
سوره مزمل، سومین سوره، از سرکشی فرعون مصر در برابر حضرت موسی ع روایت دارد.
سوره مدثر، چهارمین سوره مکی، به شخصیت و جایگاه اجتماعی ولید بن مغیره و توطئه او علیه قرآن و همچنین گروهی از بیمار دلان که در آغاز رسالت همراه مسلمانان بودند، اشاره دارد.
در سوره مسد، ششمین سوره نازلشده، از ابولهب عموی پیامبر و همسرش یاد میشود.
سوره اعلی، هشتمین سوره مکی، از مصحف ابراهیم و موسی ع سخن میگوید.
سوره فجر، دهمین سوره نازلشده در مکه، اشاره به حج و منزلت آن نزد عرب، اقوام سرکش مانند عاد و ثمود و نیز پادشاهی مستحکم مصر دارد.
سورههای ضحی و شرح، یازدهمین و دوازدهمین سوره مکی، از پیشینه حضرت محمد ص و دشواریهای آغاز رسالت حکایت دارند.
در سوره عادیات، چهاردهمین سوره مکی، از شتران و اسبانی که در اعمال حج یا جهاد شرکت داده شدهاند (بر اساس یک تفسیر) سخن رفته است.
سوره کوثر، پانزدهمین سوره مکی، به مرگ فرزندان پسر پیامبرص و ابتر خواندن ایشان اشاره دارد.
سوره تکاثر از جدال دو قبیله مکی بر سر شمار بیشتر مردان خود پرده برمیدارد.
سوره کافرون، هیجدهمین سوره مکی، به جمعیت کافر حاکم بر مکه میپردازد.
در سوره فیل، نوزدهمین سوره، ماجرای ابرهه و درگیری یمنیهای مسیحی با مکیان بر سر کعبه روایت شده است.
سوره نجم، بیستوسومین سوره، از بتهای لات، عزی و منات و اعتقاداتی که پیرامون آنها شکل گرفته بودند، نام میبرد.
تفاسیر تخصصی تلاش دارند با افزایش دانش خود نسبت به این مکانها و شرایط تاریخی، به فهم بهتری از آیات دست یابند. از جمله پروژههای ماندگار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تولید دانشنامه تخصصی قرآن است. در این دانشنامه، مباحث فراوانی از علوم پیرامون قرآن، روشها، گرایشها و سبکهای تفسیر و از جمله مطالعات تاریخی عمیق عرضه شده است.
بخشی از مقالات این مجموعه در قالب شمارهای اختصاصی تقدیم محققان ارجمند میشود. در این شماره، اطلاعاتی درباره مکه، مدینه و غار حرا بهعنوان مکانهای شناختهشده و مرتبط با نزول قرآن، همچنین کیفیت دعوت پیامبر ص در مراحل مختلف دوران رسالت، رابطه قرآن با تاریخ، تمدنهای مذکور در قرآن و داوری آن در باب تمدنها ارائه شده است.
ضمن تشکر از پژوهشکده دانشنامهنگاری پژوهشگاه، نویسندگان گرامی این مجموعه و دیگر عوامل تکمیل و غنای مقالات، امید است مباحث این شماره در فهم عمیقتر قرآن راهگشا باشد؛ «بمنّه و کرمه».
عبدالکریم بهجت پور
قرآن پژوهی