بررسی و تحلیل معناشناسی فلسفی «الزام اخلاقی» از دیدگاه علامه طباطبایی(ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته سطح چهار رشته فقه و اصول حوزه علمیه قم، مدرس دانشگاه فرهنگیان، ایران؛ (shamsodingodarzi@gmail.com).
2 کارشناسی ارشد فلسفه اخلاق «نویسندۀ مسئول»؛ (.(mhdh1357@gmail.com
چکیده
علامه طباطبایی یکی از مفسران برجسته شیعی و متفکری جامع و کم‌نظیر است. وی در جامعه‌شناسی معرفت اخلاقی، به سنت معرفت‌شناسی اجتماعی تعلق دارد. در سنت معرفت‌شناسی اجتماعی، شناخت بهتر برخی معرفت‌ها به شناخت پدیده‌های اجتماعی و تعامل آن دو با هم بستگی دارد. قانون و سنت‌های اجتماعی به عنوان اصول معرفت، تنها از طریق دین دریافت می‌شوند. معرفت دینی اندیشمندان، به‌ویژه مفسران و متکلمان، خود بینش و نگرشی است درباره هستی و درون‌مایه سرنوشت زندگی انسان و علمِ شدن و ترسیم گر راه‌های حرکت به سوی تعالی و قرب الهی در قالب سنت‌های الهی و اجتماعی پدیدار می‌گردد. این تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی به پاسخ این سوال‌ها می‌پردازد که فرایند ادراک فلسفی معنای الزام اخلاقی از منظر علامه چیست و فهم این موضوع چه تاثیری در رویکردهای تفسیری و کلامی ایشان در قرآن دارد. نتیجه تحقیق این است که تحلیل مفاهیم الزام اخلاقی را ایشان به تبع نظریات خود در رساله اعتباریات پایه‌ریزی نموده و این بنیان اصول فکری را بر مبنای نظریه غایت و وضع الفاظ برای ارواح معانی استوار کرده است. ایشان آنها را مربوط به حوزه کاربرد و ملاک صدق می‌داند و آن را بر اساس مجاز سکاکی در مباحث کلامی کاربردی نموده است. در نگاه علامه طباطبایی&، «مطلق‌گرایی اخلاقی» پای فشردن بر این باور است که اصول و گزاره‌های اخلاقی در قرآن وابسته به امری خارج از ذات موضوعات اخلاقی و آثار و نتایج واقعی آن‌ها نیستند. به عبارت دیگر، آن‌چه موجب می‌گردد یک موضوع متّصف به خوبی یا بدی اخلاقی گردد، فقط مجموعه عناصر موجود در ذات موضوع و آثار واقعی مترتب بر آن می‌باشد؛ نه حوادث و شرایط خارج از آن، از قبیل شرایط زیست‌محیطی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و یا وضعیت روانی و ذوقی فاعل.

کلیدواژه‌ها


  1. آرمند، محمد و مهرمحمدی، محمود، نقد و بررسی الگوی تربیت منش لیکونا بر اساس آراء علامه طباطبایی، مجله مطالعات برنامه درسی، شماره 13 و 14، صفحات 25-62، 1388.
  2. اکوان، محمد، جایگاه اخلاق و رد نظریه نسبیت از دیدگاه علامه طباطبایی با تکیه بر تفسیر المیزان، پژوهش نامه قرآن و حدیث، تابستان و پاییز، شماره 7، 1389.
  3. جعفر خضیر، تفسیر القرآن با القرآن عنده علامه طباطبایی، قم: دارالقرآن الکریم، 1411 ق.
  4. جرجانی، عبدالقادر، اسرار البلاغة فی علم البیان، بیروت: دارالمعرفة، 1978.
  5. جوادی، محسن، جاودانگی اصول اخلاقی و نظریه اعتباریات، معرفت، شماره 15، صفحات 22-26، 1374.
  6. جوادی، محسن، توجیه جاودانگی اصول اخلاقی بر مبنای نظریه اعتباریات از دیدگاه شهید مطهری، قبسات، شماره 30 و 31، صفحات 53-68، 1382.
  7. خمینی، روح‌الله، مصباح الهدایه الی الخلافه و الولایه، تهران: نشر آثار خمینی&، 1386.
  8. دهخدا، فرهنگ دهخدا، تهران: دانشگاه تهران، جلد 2 و 12، 1373.
  9. دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، قم: بنیاد نهج البلاغه، بی‌تا.
  10. سبحانی، جعفر، حسن و قبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاودان (با نگارش علی ربانی گلپایگانی)، قم: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1368.
  11. سلیمانی، فاطمه، جایگاه ادراکات اعتباری در زندگی بشری، حکمت سینوی، شماره 32 و 33، صفحات 33-55، 1385.
  12. صادق‌زاده قمصری، علیرضا، فلسفه تعلیم و تربیت در جمهوری اسلامی ایران، گزارش منتشر نشده، 1386.
  13. طباطبایی، سید محمدحسین، ترجمه تفسیر المیزان (ترجمه محمدباقر موسوی همدانی)، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1374.
  14. طباطبایی، سید محمدحسین، نهایة الحکمه (مع تعلیقه الاستاد فیاضی)، قم: انتشارات آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1380.
  15. طباطبایی، سید محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم: انتشارات صدرا، جلد 1 و 2 و 3، 1385.
  16. طباطبایی، سید محمدحسین، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، قم: بوستان کتاب، جلد 2، 1387.
  17. طباطبایی، سید محمدحسین، علی و فلسفه الهی، چاپ اول، قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1388.
  18. طباطبایی، محمد حسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم (پاورقی مرتضی مطهری، مجموعه آثار جلد 6)، تهران: صدرا، 1380.
  19. طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الأعلمی للمطبوعات، جلد 1، 5، 7، 8 و 16، 1417 ق.
  20. طباطبایی، محمد حسین، رسایل سبعه (اعتباریات)، قم: بنیاد علمی و فکری علامه طباطبایی، 1362.
  21. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر قرآن، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417 ق.
  22. عباسی، ولی‌الله، زئالیسم هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی علامه طباطبایی، مجله ذهن، شماره 14، صفحات 53-76، 1382.
  23. فرانکنا، ویلیام کی، فلسفه اخلاق (ترجمه هادی صادقی)، قم: موسسه طه، 1376.
  24. فیومی، احمد بن محمد بن علی، المصباح المنیر، قم: دارالهجره، جلد 2، 1405 ق.
  25. فیض کاشانی، ملا محسن، تفسیر الصافی، تهران: الصدر، 1415 ق.
  26. مطهری، مرتضی، مقالات فلسفی، تهران: حکمت، 1366.
  27. مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران: صدرا، 1367.
  28. مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، تهران: صدرا، 1367.
  29. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم: انتشارات صدرا، 1371.
  30. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، جلد 13، چاپ سوم، 1376.
  31. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، جلد 6، چاپ دهم، 1383.
  32. مصباح، مجتبی، بنیاد اخلاق، قم: موسسه امام خمینی، 1382.
  33. نبویان، سید محمود، چیستی اعتبار نزد علامه طباطبایی، معرفت فلسفی، زمستان، شماره 34، 1390.
  34. پاپکین، ریچارد، کلیات فلسفه (ترجمه سید جلال‌الدین مجتبوی)، تهران: حکم، 1378.
  35. تفتازانی، سعدالدین، شرح مطول، قاهره: مکتبه الأزهریة للتراث، 1330 ق.
  36. ترکاشوند، احسان، و میر سپاه، اکبر، تفسیری نو از اعتباریات علامه طباطبایی با نگاهی تطبیقی بر رساله اعتباریات و تفسیر المیزان، معرفت فلسفی، پاییز، شماره 29، 1389.

شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم، مفاتیح الغیب (ترجمه محمد خواجوی)، تهران: مولوی، 1393