تبیین مسائل فرااخلاق بر اساس آیات قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
رمضان علی‌تبار
هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران؛ (r.alitabar@chmail.ir).
چکیده
فرااخلاق به‌عنوان بنیاد عقلانی اخلاق، زیرشاخه‌ای از فلسفه و از سنخ فلسفه‌های مضاف است. این دانش با نگاه فرانگر-عقلانی و با رویکرد بیرونی به مطالعه اخلاق می‌پردازد و درباره مبادی تصوری و تصدیقی آن بحث می‌کند. برخی از مهم‌ترین مسائل آن عبارتند از: معناشناسی مفاهیم اخلاقی، معرفت‌شناسی گزاره‌های اخلاقی، هستی‌شناسی گزاره‌های اخلاقی و نظایر آن. بر اساس عقلانیت خودبنیاد و سکولار، روش بحث در این علم کاملاً فلسفی و عقلی است؛ اما بر اساس عقلانیت اسلامی، می‌توان علاوه بر کاربست منطق عقل، آن را به آیات قرآن نیز عرضه نمود و با استناد به وحی و استنطاق آن، به تحلیل و تبیین مسائل یادشده پرداخت. مقاله حاضر سعی دارد با روش تلفیقی (عقلی-نقلی) مسائل فرااخلاق را با ارجاع و استناد به آیات الهی، به‌ویژه احکام اخلاقی قرآن، بررسی و تبیین نماید. یافته اصلی مقاله این است که هرچند مسائل یادشده به‌طور صریح در قرآن مطرح نشده است، اما با توجه به عقلانیت دین و قرآن از یک سو و طرح احکام اخلاقی در آن از سوی دیگر، می‌توان زیرساخت‌های فلسفی اخلاق اسلامی را از طریق دلالت‌های تضمنی و التزامی از آیات قرآن کریم استنباط یا استنطاق نمود.

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم
    1. ابن‌سینا، الاشارات و التنبیهات، شرح محقق طوسی،‌ قم: نشر البلاغة، 1375ش.
    2. اتکینسون، آر، اف، درآمدى به فلسفه اخلاق، ترجمه سهراب علوى‏نیا، تهران: مرکز نشر کتاب، 1369ش.
    3. الیاده، میرچا، دائرة المعارف فرهنگ و دین، زیر نظر بهاء‌الدین خرمشاهی، تهران: طرح نو، 1374ش.
    4. بکر، لارنس سی، تاریخ فلسفه اخلاق غرب، گروهی از مترجمان، قم: انتشارات مؤسسه امام خمینی&، 1378ش.
    5. بیات، عبدالرسول و دیگران، فرهنگ واژه‌ها، قم: مؤسسسه اندیشه و فرهنگ دینی، 1381ش.
    6. پاپکین، ریچارد و استرول، آروم، کلیات فلسفه، ترجمه: سید جلال‌الدین مجتبوى، تهران: نشر حکمت، 1402ق.
    7. جمعی از نویسندگان، فلسفه اخلاق، قم: دفتر نشر معارف، 1385ش.
    8. جوادى آملى، عبدالله، فلسفه حقوق بشر، چاپ دوّم، قم: مرکز نشر اسراء، 1377ش.
    9. ........................، مبادى اخلاق در قرآن (تفسیر موضوعی قرآن)، قم: مرکز نشر اسرا، 1378ش.
    10. ........................، دین‌شناسی، تحقیق: محمدرضا مصطفى‌پور، قم: مرکز نشر اسراء، بی‌تا.
    11. جوادی، محسن، مسأله باید و هست، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1371ش.
    12. حسینی شاهرودی، سید مرتضی، اخلاق و واقعیت، نامه مفید، شمارۀ 34، 1381ش.
    13. دیلمی، احمد و آذربایجانی، مسعود، اخلاق اسلامی، قم: نشر معارف، 1380ش.
    14. راغب اصفهانى، حسین، المفردات فى غریب القرآن، تهران: دفتر نشر کتاب، 1404ق.
    15. روبیژیک، پل، موافق و مخالف اگزیستانسیالیزم، ترجمه: سعید عدالت‌نژاد، (تحت عنوان «اخلاق نسبی است یا مطلق»)، مجله نقد و نظر، شمارۀ 13 ـ 14، 1377ش.
    16. زبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: مکتبة الحیاة، بی‌تا.
    17. سالیوان، راجر، اخلاق در فلسفه کانت، ترجمه: عزت‌الله فولادوند، تهران: انشارات طرح نو، 1380ش.
    18. سبحانی، جعفر، حسن و قبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاویدان، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1370ش.
    19. شبرّ، عبداللّه، الاخلاق، قم: منشورات مکتبة بصیرتی، 1395ق.
    20. شهریاری، حمید، فلسفه اخلاق در تفکر غرب، تهران: سمت، چاپ اول، 1385ش.
    21. صدر الدین شیرازى (ملاصدرا)، الاسفار الاربعه، بیروت: دار احیاء التراث العربى، 1981م.
    22. طباطبایى، محمدحسین، اصول فلسفه و روش رئالیسم، تهران: انتشارات صدرا، 1372ش.
    23. .............................، المیزان فی التفسیر القرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1379ش.
    24. ...........................، نهایة الحکمة، قم: موسسه نشر اسلامی، 1375ش.
    25. طوسی، محمد بن محمد، اخلاق ناصری، تصحیح و توضیح: مجتبی مینوی، علیرضا حیدرى، تهران: شرکت سهامی انتشارات خوارزمى، 1360ش.
    26. علوی‌نژاد، سید حیدر، باید و هست در نگاه قرآن، مجله پژوهش‌های قرآنی، شماره 13 و 14، 1377ش.
    27. غروی نایینی، نهله، حمید ایماندار، نصرت نیلساز، نگاهی نو به نظریه نسبیت اخلاق از منظر قرآن کریم، آینه معرفت، شمارۀ 9، 1390ش.
    28. غزالی، محمد، احیاء العلوم الدین، بیروت: المکتبه العصریه، 1413ق.
    29. فرانکنا، ویلیام کی، فلسفه اخلاق، ترجمه: هادی صادقی، قم: کتاب طه، 1383ش.
    30. لاسکى، هارولد، سیر آزادى در اروپا، ترجمه‏: رحمت‌الله مقدم مراغه‏اى، تهران: خوارزمى، 1384ش.
    31. لوئیس، پویمن، نقدى بر نسبیت اخلاقى، ترجمه: محمود فتحعلى، مجله نقد و نظر، شمارۀ 13 ـ 14، 1377ش.
    32. مدرسى، سید محمدرضا، «میزگرد دین و اخلاق‏»، معرفت، شمارۀ 15، 1374ش.
    33. مدرسی، سید محمدرضا، فلسفه اخلاق (پژوهش در بنیان‌های زبانی، فطری، تجربی، نظری و دینی اخلاق)، تهران: سروش، 1371ش.
    34. مسکویه، ابوعلی احمد بن محمد بن یعقوب، تهذیب الاخلاق و تطهیر الاعراق،‌ قم: انتشارات بیدار، 1410ق.
    35. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، سازمان تبلیغات اسلامی، 1370ش.
    36. ............................، فلسفۀ اخلاق، تهران: نشر بین الملل، 1380ش.
    37. ............................، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش: محمد حسین اسنکندری، قم: مؤسسه امام خمینی، 1391ش.
    38. ............................، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش: احمدحسین شریفی، قم: مؤسسه امام خمینی، 1384ش.
    39. مصباح، مجتبی، بنیاد اخلاق، چاپ دوم، قم: مؤسسه امام خمینی، 1382ش.
    40. مطهرى، مرتضى، اسلام و مقتضیات زمان، تهران: انتشارات صدرا، 1370ش.
    41. ...................، مجموعه آثار، جلد 6، تهران: انتشارات صدرا، چاپ پنجم، 1376ش.
    42. ...................، جاودانگى و اخلاق، تهران: سازمان انتشارات، 1360ش.
    43. ..................، نقدى بر مارکسیسم، تهران: انتشارات صدرا، 1363ش.
    44. ..................، فلسفه اخلاق، تهران: انتشارات صدرا، 1381ش.
    45. ..................، شرح مبسوط منظومه، تهران: انتشارات حکمت، 1404ش.
    46. مک ناتن، نگاه اخلاقی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1382ش.
    47. نراقی، ملا احمد، جامع السعادات، قم: موسسه اسماعیلیان، 1376ش.
    48. نراقی، ملا مهدی، معراج السعادة، موسسه انتشارات هجرت، 1371ش.
    49. یحیی بن عدی بن حمید بن زکریا، تهذیب الاخلاق، ترجمه محمد دامادی، تهران: مؤسسه تحقیقات فرهنگی، 1365ش. 
قرآن پژوهی
دوره 4، شماره 14
زمستان 1403
صفحه 77-96