اسلامی بودن علم عرفان از منظر قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد علی اسدی‌نسب
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛ (asadinasab42@gmail.com)
چکیده
علم عرفان و معرفت شهودی مورد ادعای عارفان از دیرباز مورد نقد بوده و طرفداران و مخالفان سرسختی داشته است. مخالفان بر این باورند که علم عرفان رابطه‌ای با آموزه‌های وحیانی ندارد و یا رابطه‌اش به گونه‌ای نیست که بتوان این علم را وحیانی و متکی بر آیات قرآنی دانست. در مقابل، افراد و گروه‌هایی معتقدند که این علم برخاسته از حقیقت توحید قرآنی است. از این‌رو با توجه به این اختلاف که ناشی از برخی ابهام‌ها در نسبت عرفان و وحی است، ضرورت دارد میزان اسلامیت این علم روشن شود. در این نوشته، با روش کتابخانه‌ای و تتبعات اجتهادی، پس از روشن شدن علمیت عرفان موجود و نسبت آن با علوم انسانی، میزان اسلامیت ارکان علم عرفان، شامل: تعریف، موضوع، اصالت، مبانی، هدف، روش و مسائل اصلی عرفان را از منظر آیات قرآن بررسی می‌کنیم. یافته‌های این نوشته نشان می‌دهد که ارکان علم عرفان با آیات قرآن همراهی دارد و این ارکان قابل استناد به قرآن هستند.

کلیدواژه‌ها

  1. ابن‌عربی، محی‌الدین، الفتوحات المکیة، بیروت: دار صادر، بی ‌تا.
  2. .........................، تفسیر ابن‌عربی، بیروت: احیاء التراث العربی، 1422.
  3. احسایی، ابن‌ابی‌جمهور محمد‌ بن علی، عوالی اللئالی العزیریة، بی‌جا: دار سید الشهداء، 1405ق.
  4. آشتیانی، سیدجلال‌الدین، شرح مقدمه قیصری، تهران: انتشارات امیرکبیر، 1370.
  5. امام خمینی، سید روح‌الله، آداب الصلوة (آداب نماز)، قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&، 1370.
  6. ..............................، تفسیر سوره حمد، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار الامام الخمینی&، چاپ اول، 1375.
  7. ..............................، سر الصلاة (معراج السالکین و صلاة العارفین)، تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی&، چاپ ششم، 1378.
  8. آملی، سید حیدر آملی، تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله المحکم، قم: موسسه فرهنگی و نشر نور علی نور، 1380.
  9. بقلی، روزبهان بن ابی‌نصر، عرائس البیان فی حقیقة القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، 2008م.
  10. تستری، سهل بن عبدالله، تفسیر التستری، بیروت: دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، 1423ق.
  11. جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم: اسراء، 1387.
  12. .........................، تفسیر موضوعی قرآن مجید، قم: اسراء، 1374.
  13. .........................، قرآن در قرآن، قم: مرکز نشر اسراء، 1378.
  14. حبیبی، درآمدی بر فلسفه علم، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&، 1387.
  15. حسن‌زاده آملی، حسن، هزار و یک کلمه، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1357.
  16. جعفری، محمدعیسی، بررسی نقد صوفیه در زبان ائمه، مجله هفت‌آسمان، دوره 12، شماره 48، زمستان 1389.
  17. خلیل الجر، حنا الفاخوری، تاریخ فلسفه در جهان اسلام، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ترجمه عبدالمحمد آیتی، 1373.
  18. خلیل، ابن‌احمد فراهیدی، العین، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1421ق.
  19. راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: 1412ق.
  20. شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، چاپ اول، 1414ق.
  21. شریفی، احمد حسین، مبانی علوم انسانی اسلامی، تهران: آفتاب توسعه، 1393.
  22. شعیری، محمد بن محمد، جامع الاخبار، قم: شیخ صدوق، انتشارات جامعه مدرسین، 1361.
  23. شیخ طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، بیروت: مؤسسة فقه الشیعه، چاپ اول، 1411ق.
  24. طباطبایی، محمدحسین، بدایة الحکمة، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیه بقم، مؤسسة النشر الإسلامی، 1414ق.
  25. طباطبایی، محمدحسین، رسالة الولایة، قم: موسسه اهل البیت، ایران، چاپ اول، 1360ق.
  26. ............................، قرآن در اسلام، قم: بوستان کتاب قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ سوم، 1388.
  27. ............................، المیزان فى تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان، 1371.
  28. ............................، طریق عرفان، قم: ترجمه و شرح رساله الولایة، مترجم صادق حسن‌زاده، اشراق، 1390.
  29. فنائی اشکوری، محمد، دانش اسلامی و دانشگاه اسلامی، قم: موسسه امام خمینی&، 1377.
  30. فیض کاشانی، محسن، تفسیر الصافی، تهران: تحقیق حسین اعلمی، مکتبة الصدر، 1416ق.
  31. قیصری، داود، رسائل قیصری، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، چاپ دوم، 1381.
  32. .................، شرح فصوص الحکم (القیصری)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ اول، 1375.
  33. لاهیجی، شمس الدین محمد اسیری، مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، بمبئی، 1380.
  34. مصباح یزدی، محمدتقی، معارف قرآن، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&، 1391.
  35. .............................، معارف قرآن، قم: تحقیق و بازنگری، امیررضا اشرفی، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&، 1389.
  36. مصطفی ملکیان، مصاحبه سایت «فرهنگ امروز» با مصطفی ملکیان، «از روشنفکر معنوی دفاع می‌کنم»، نقل از سایت نیلوفر، 2017م.
  37. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران: انتشارات صدرا، 1374.
  38. معرفت، محمد هادی، تفسیر و مفسران، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، 1379.
  39. مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه، 1374.
  40. ملاصدرا، صدرالدین شیرازی محمد ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة، تهران: بنیاد حکمت اسلامی، 1380.
  41. .................................................، تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار، 1361.
  42. .................................................، مفاتیح الغیب، با تعلیقات مولی علی نوری، تهران: مؤسسۀ مطالعات فرهنگی، 1363.
  43. .................................................، شواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، 1360.
  44. مولوی، جلال‌الدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1373.
  45. نسفی، عزیز الدین، مقصد الاقصی، تهران: گنجینه، 1352.
  46. نویا، پل، تفسیر قرآنی و زبان عرفانی، تهران: ترجمه اسماعیل سعادت، مرکز نشر دانشگاهی، 1373.
  47. یزدان‌پناه، سید یدالله، مبانی و اصول عرفان نظری، تهران: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی&، 1393.
قرآن پژوهی
دوره 4، شماره 14
زمستان 1403
صفحه 53-76