دانش توانایی است و کشورهای صاحب دانش در ساخت مستحکم نظامات داخلی و ایجاد تحرکات پیشبرنده کشور و بلکه توسعه فرهنگ ملی خود به دیگر کشورها موفقترند. تردیدی نیست که دانش دست به دست شده و هر کجا مردمی سختکوش با نگاهی اجتهادی، خودباورانه و به دور از انفعال از تقلیدگرایی و خودتحقیری فاصله گرفتهاند، گمشده دانش را در مراکزش پیدا کرده و با نقد و تکمیل دانش تولید شده، مرزهای علوم را جابهجا کرده و یا حداقل ارتقاء بخشیدهاند. آنها با اصلاح ضعفها و نقصها، دانش را به خانه برده و خود بنیانگذاران دانشهای جدید شدند. کشور را تبدیل به قطبی از اقطاب علمی بلکه کانون تولید علم و فرهنگ کرده و گاه صادرکننده دانش به دیگر نقاط عالم شدند. نمونه آن دست به دست شدن دانش میان تمدن اسلامی و تمدن غرب در قرون اخیر است. هیچ مورخ و محققی نیست که شاگردی غرب از دانش مسلمانان را انکار کند. سختکوشی دانشمندان غرب و تمرکز ایشان بر پاسخ به مجهولات نو، باعث شد تا بعد از تحصیل دانش فراگرفته از مسلمانان، آن را تکمیل و بهرهور و در نهایت گسترده کنند و به تولید دانشها و فناوریهای مورد نیاز دست یابند. این همه در پرتو دانشمندانی سختکوش، ملتی همراه و پشتیبان بود. امروز نیز کار به پایان نرسیده و خودباوری و احساس ملتی که خود را باور کردهاند، میتواند زمینهساز گردش دوباره دانش به سمت ملتی با انگیزه و تلاشگر، دارای اهداف متعالی و با دانشمندانی سختکوش و آشنا به میانبرهای دانش باشد. علوم انسانی و دانشمندان این رشتهها نقش بزرگی در ایجاد زمینههای تحول فوق دارند. دانشمندان این رشتهها میتوانند در مردمشان فرهنگ استقلالخواهی، شوق توانایی در پرتو دانش و هوشمندی، تنفر از تقلید، خودباوری و فرهنگ کوشش و تلاش و پیگیری قلهها و اهداف متعالی را تقویت کنند و آنها را برای حرکت رو به پیشرفت ترغیب نمایند. علوم انسانی روح تمدنها و دانشمندان علوم انسانی اصلیترین نقش را در جهت دادن به جامعه و حرکتهای علمی تحقیقاتی داشتهاند. این مهم در جامعه ایرانی که ریشههایی عمیق با فرهنگ تعالیبخش اسلام و مایهور از قرآن و عترت دارد، سهلالوصول است. در صورتی که بینش اسلامی پشتوانه تلاش دانشمندان و فرهنگسازان شود، انتظار همراهی عموم مردم بیشتر و شوق به پیشرفت و شکیبایی در این راه سترگ میان آحاد مردم تقویت میشود و هزینههای عبور از وضعیت فعلی به شرایط مطلوب کمتر میگردد. اولیترین و جامعترین منبع برای ایجاد حرکت شوقآفرین و بلکه بنیانساز برای علوم انسانی را میتوان در قرآن یافت. قرآن در دستگاه دین چنان عظمت دارد که معیار درستی سخنان رسیده از معصومان شمرده شده است. در مکتب اهل بیت، سخنی که معارض با قرآن باشد ارزش اسنادی و استدلالی ندارد و باید کنار گذاشته شود. این سخن اهمیت نقادی و ارزیابی دیگر دستاوردهای علمی و فرضیات علوم اسلامی و علوم انسانی را به محک قرآن روشن میکند. از این رو، بینش اسلامی بر ضرورت اسناد صحیح ریشه و پایه و اساس علوم انسانی به قرآن تأکید دارد. باید در زمینههای گوناگون به نکات و دقائق قرآن توجه کرد و چاره بخش زیادی از مبانی و اصول و حتی قواعد و راهحل مسائل علوم را از این کتاب بزرگ جستجو کرد. دانشمندان و متفکران علوم انسانی در سایه قرآن قادر خواهند شد تا ساختمان رفیع علوم انسانی اسلامی را بنا کنند. این منبع نه تنها مانع پیشرفت دانش بشر نبوده، بلکه محرک و انگیزهبخش تلاشهای علمی و پژوهشی با ابزارهای صحیح معرفتی بوده است. در طول تاریخ مسلمانان، قرآن به عنوان منبعی برای شناخت اسلام و محرکی برای تولید علوم ادبی و اسلامی دانسته شده است. در سایه این کلام مهیمن و داور عظیم، دیگر کتابهای آسمانی و مکاتب و مذاهب داوری شدهاند و علوم اسلامی چون فلسفه، عرفان، کلام، فقه، تفسیر، اخلاق، تاریخ و دیگر علوم ادبی و بلاغی شکل گرفتهاند. این کتاب ظرفیت همنشینی با دانشهای طبیعی را داشته تا جایی که اعجاز علمی قرآن مورد تأکید قرار گرفته است. این کتاب قادر است تا با توجه به ظرفیت آن در تأمین سعادت و رستگاری بشر و دور کردن بشر از شقاوت و رنج، انسان را در تولید علوم انسانی پیشرفته و جامع توانمند کند. این کتاب قادر است دستاوردهای علوم انسانی دیگران را ارزیابی کرده و به محک نقد و ارزیابی بزند و با این کتاب هدایتگر میتوان علوم انسانی را از افتادن به دام افراط و تفریط رها کرد. البته پنهان نیست که اُنس بیشتر با این کلام و شناخت درستتر و دقیقتری از زبان و لایههای معنایی آن ظرفیت بیشتری را در اختیار متفکران قرار میدهد. اشخاصی که جمع میان دانش قرآن و علوم انسانی را کرده باشند یا از همکاری دانشمندان هر دو رشته بهره گرفته باشند، در استنباط مرادهای این کلام نورانی توفیق بیشتری خواهند یافت. مجله پیش روی شما تلاشی بر تولید علوم انسانی قرآنبنیان است. تلاش میشود تا مقالات اندیشمندان حوزههای علوم انسانی و قرآن را تقدیم مخاطبان فرهیخته کند و امید دارد تا با مساعدت متفکران قرآنشناس، این راه نورانی تا تولید علوم انسانی اسلامی تداوم یابد. در شماره اخیر، تعداد شش مقاله مرتبط با حوزه علوم اسلامی قرآنبنیان تقدیم میشود. قدردان تلاشهای علمی متفکران ارجمند هستیم و از خدای متعال برای توفیقات هرچه بیشتر همه خدمتگزاران به قرآن و علم آرزوی توفیق میکنیم.
قرآن پژوهی