فلسفه مجازات از منظر قرآن کریم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
غلامرضا پیوندی
استادیار گروه فقه و حقوق اسلامی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ، قم
چکیده
یکی از مهم‌ترین موضوعات در بخش کیفرها در نظام جزایی اسلام، بحث فلسفه مجازات است. بخش زیادی از نظام کیفری به موضوع مجازات‌هایی اختصاص دارد که نوع و میزان آن در اختیار حاکم اسلامی (حکومت) است که با توجه به اهداف و فلسفه کیفر می‌توان در امر کیفرگذاری در مقام تقنین قوانین جزایی از آن بهره برد. در این مقاله به روش توصیفی و تحلیلی فلسفه مجازات در آیات قرآن مورد بررسی قرار گرفته است؛ چرایی یا فلسفه کیفر می‌تواند ابعاد مختلفی را شامل شود؛ اهدافی که جنبه فردی دارد یا اهدافی که بر مسائل اجتماعی تمرکز می‌کند یا هدفی که به حوزه تشریع (احکام و مقررات) در شریعت اسلام بر‌ می‌گردد. در آیات قرآن اهدافی مانند اصلاح و تربیت، پاسداری از حدود و حریم الهی، ارعاب فردی، عمومی و تعلیمی، پاکسازی  فرد و اجتماع و... قابل بحث و بررسی است.

کلیدواژه‌ها

  1.  

    1. ابن‌اثیر، مبارک بن محمد؛ النهایة فی غریب الحدیث والاثر؛ تحقیق طاهر احمد الزاوی و محمود محمد طناحی؛ قم: انتشارات اسماعیلیان، 1364.
    2. ابن‌حنبل، احمد بن محمد؛ مسند الإمام أحمد بن حنبل‏؛ چ۱، بیروت: موسسة الرساله، ۱۴۱۶ق.
    3. ابن‌درید، محمد بن حسن؛ جمهرة اللغة؛ تحقیق رمزی منیر بعلبکی؛ بیروت: ‌دار العلم للملایین، ‌1987م.
    4. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر؛ التحریر والتنویر (تفسیر ابن‌عاشور تونسی)؛ بیروت: مؤسسة التاریخ العربی‏، 1420ق.
    5. ابن‌عربی، محمد بن علی؛ فصوص الحکم؛ قم: انتشارات الزهراء3، 1370.
    6. ابن‌عربى‏، محیى‌الدین؛ فصوص الحکم؛ چ۲، تهران: انتشارات الزهراء، ۱۳۷۰.
    7. ابن‌فارس، احمد بن فارس؛ معجم مقاییس اللغة؛ تحقیق عبدالسلام محمد هارون؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1404ق.
    8. ابن‌منظور، محمد بن مکرم؛ لسان العرب؛ چ3، بیروت: دار صادر، 1414ق.
    9. ابن‌وهب دینوری، عبدالله بن محمد؛ الواضح فی تفسیر القرآن الکریم (تفسیر ابن‌وهب دینوری)؛ تحقیق احمد فرید؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1424ق.
    10. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی؛ روض الجنان وروح الجنان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق ناصح یاحقی؛ مشهد: آستان قدس رضوی، 1408ق.
    11. ابوحبیب، سعدی؛ القاموس الفقهی لغةً واصطلاحاً؛ دمشق: دار الفکر، 1408ق.
    12. ابوزهره، محمد؛ الجریمة والعقوبة؛ القاهرة: دار الفکر العربی، ۱۴۲۷ق.
    13. اردبیلی، احمد بن محمد؛ زبدة البیان فی احکام القرآن؛ تحقیق محمدباقر بهبودی؛ تهران: مکتبة المرتضویة، [بی‌تا].
    14. اردبیلی، محمدعلی؛ حقوق جزای عمومی؛ تهران: نشر میزان، 1380.
    15. اکبری، کمال: رابطة مشروعیت و مشارکت سیاسی؛ قم: دفتر نشر معارف، 1385.
    16. امام خمینی1، سیدروح‌الله موسوی، آداب الصلاة؛ تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، 1370.
    17. امام خمینی1، سیدروح‌الله موسوی؛ البیع؛ تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، 1421ق.
    18. امام خمینی1، سیدروح‌الله موسوی؛ صحیفة امام؛ تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی1، 1378.
    19. آشتیانی، میرزا محمدحسن؛ القضاء؛ تهران: چاپخانة رنگین، 1369.
    20. آقایی، مجید؛ مکاتب کیفری؛ تهران: انتشارات خرسندی، 1386.
    21. آنسل، مارک؛ دفاع اجتماعی؛ ترجمة محمد آشوری و علی‌حسین نجفی ابرندآبادی؛ تهران: انتشارات دانشگاه، 1375.
    22. بخاری، محمد بن اسماعیل؛ صحیح البخاری؛ بیروت: دار الفکر، 1401ق.
    23. برقی، احمد بن محمد؛ المحاسن؛ تحقیق سیدجلال‌الدین حسینی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1370.
    24. بروجردی، آقاحسین؛ جامع أحادیث‌الشیعة؛ ج30، تهران: انتشارات فرهنگ سبز، 1386.
    25. بستانی، فواد افرام؛ المنجد الابجدی (فرهنگ ابجدی عربی ـ فارسی)؛ ترجمة رضا مهیار؛ تهران: انتشارات اسلامی، 1376.
    26. بغدادی کاظمی، جواد بن سعید (فاضل جواد)؛ مسالک الافهام الی آیات الاحکام؛ چ۱، تهران: انتشارات مرتضوی، ۱۳۶۵.
    27. تفسیر منسوب به امام عسکری7؛ التفسیر المنسوب الی الامام العسکری7؛ قم: مدرسة الامام المهدی?، 1409ق.
    28. ثلایی، یوسف بن احمد؛ تفسیر الثمرات الیانعة والاحکام الواضحة القاطعة؛ یمن: مکتبة التراث الاسلامی، 1423ق.
    29. جعفری، محمد تقی؛ ترجمه و تفسیر نهج البلاغه؛ چ۱، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1376.
    30. جوادی آملی، عبدالله؛ تسنیم (تفسیر قرآن کریم)؛ قم: نشر اسراء، 1378.
    31. جوهری، احمد بن عبیدالله؛ مقتضب الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر:؛ تحقیق نزار منصوری؛ قم: مکتبة الطباطبائی.
    32. حر عاملی، محمد بن حسن، الفصول المهمة فی اصول الائمة (تکملة الوسائل)؛ تحقیق محمد بن محمدحسین قائینی؛ قم: مؤسسة معارف اسلامی امام رضا7، 1418ق.
    33. حسینی جرجانی، سیدامیر ابی‌الفتح؛ آیات الاحکام (تفسیر شاهی)؛ تحقیق میرزا ولی‌الله اشراقی؛ تهران: انتشارات نوید، 1404ق.
    34. حسینی زبیدی، سیدمحمدمرتضی؛ تاج العروس من جواهر القاموس؛ تحقیق علی شیری؛ بیروت: دار الفکر، 1414ق.
    35. حسینی، عمار عباس؛ وظیفة الردع العام للعقوبة (دراسة مقارنة فی فلسفة العقوبة)؛ بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیة، 2011م.
    36. حصری، احمد؛ السیاسة الجزائیة فی فقه العقوبات الاسلامی المقارن؛ بیروت: دارالجیل، 1413ق.
    37. حطیبه، الشیخ الطبیب أحمد؛ شرح ریاض الصالحین؛ مصدر الکتاب: دروس صوتیة قام بتفریغها موقع الشبکة الإسلامیة: http://www.islamweb.net؛ بی‌تا.
    38. حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی)؛ قواعد الاحکام فی معرفة الحلال والحرام؛ چ۱، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
    39. حمیری، نشوان بن سعید؛ شمس العلوم ودواء کلام العرب من الکلوم؛ تحقیق حسین بن عبدالله عمری و دیگران؛ بیروت: دار الفکر المعاصر، 1420ق.
    40. خسروشاهی، قدرت‌الله؛ فلسفة قصاص از دیدگاه اسلام؛ قم: بوستان کتاب، 1380.
    41. دراز، محمدعبدالله؛ ترجمه محمدرضا عطایی؛ آیین اخلاق در قرآن؛ چ۱، مشهد: آستان قدس رضوی، 1387.
    42. راغب اصفهانی، حسین بن محمد؛ مفردات الفاظ القرآن؛ تحقیق صفوان عدنان داوودی؛ بیروت: الدار الشامیة، 1412ق.
    43. رواندی، قطب‌الدین؛ فقه القرآن؛ چ۱، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، ۱۴۰۵ق.
    44. زحیلی، وهبة بن مصطفی؛ التفسیر المنیر فی العقیدة والشریعة والمنهج؛ بیروت: دار الفکر المعاصر، 1418ق.
    45. زحیلى، وهبه؛ التفسیر الوسیط ( زحیلى)؛ چ۱، دمشق: دار الفکر، ۱۴۲۲ق.
    46. زمخشری، محمود بن عمر؛ الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل وعیون الأقاویل فی وجوه التأویل؛ بیروت: دار الکتاب العربی، 1407ق.
    47. سبحانی، جعفر؛ الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف؛ قم: مؤسسة الامام الصادق7، 1381.
    48. سبحانی، جعفر؛ مصادر الفقه الاسلامی ومنابعه؛ بیروت: دار الاضواء، 1419ق.
    49. سبزواری، سیدعبدالاعلی؛ مهذب الاحکام فی بیان الحلال والحرام؛ تحقیق مؤسسة المنار؛ قم: دفتر آیت‌الله سبزواری، 1413ق.
    50. سلیمانی، حسین؛ عدالت کیفری در آیین یهود؛ قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1384.
    51. سمرقندی، نصر بن محمد؛ بحر العلوم (تفسیر سمرقندی)؛ بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۶ق.
    52. سیدکریمى حسینى، عباس؛ تفسیر علیین‏؛ چ۱، قم: انشارات اسوه، ۱۳۸۲.
    53. شامبیاتی، هوشنگ؛ حقوق جزای عمومی براساس قانون جدید؛ تهران: نشر مجد، 1393.
    54. شرتونی، سعید خوری؛ اقرب الموارد فی فصح العربیة والشوارد؛ قم: کتابخانة مرعشی نجفی، 1403ق.
    55. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی؛ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة؛ تحقیق سیدمحمد کلانتر؛ قم: انتشارات داوری، 1410ق.
    56. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی؛ تمهید القواعد الاصولیة والعربیة لتفریع قواعد الاحکام الشرعیة؛ تحقیق عباس تبریزیان و دیگران؛ قم: مکتب الاعلام الاسلامی، 1416ق.
    57. صاحب بن عباد، اسماعیل؛ المحیط فی اللغة؛ تحقیق محمدحسن آل یاسین؛ بیروت: عالم الکتب، 1414ق.
    58. صدرالمتألهین، صدرالدین محمد شیرازی؛ شرح اصول الکافی؛ تحقیق محمد خواجوی و علی عابدی شاهرودی؛ تهران: مؤسسة مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1366.
    59. صدوق، محمد بن علی؛ علل الشرایع؛ تحقیق سیدمحمدصادق بحرالعلوم؛ النجف الاشرف: المکتبة الحیدریة، 1385ق.
    60. طباطبائی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: نشر اسلامی، 1417ق.
    61. طبرسى، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏؛ مصحح: فضل‏الله یزدى طباطبایى؛ چ۳، تهران: دار الکتب الاسلامیه، 1372.
    62. طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان عن تأویل آی القرآن؛ تحقیق صدقی جمیل عطار؛ بیروت: دار الفکر، 1415ق.
    63. طریحی، فخرالدین؛ مجمع البحرین؛ تحقیق سیداحمد حسینی؛ تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1408ق.
    64. طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ تحقیق احمد قصیر عاملی؛ بیروت؛ دار احیاء التراث العربی، [بی‌تا].
    65. طوسی، محمد بن حسن؛ المبسوط فی فقه الامامیة؛ تحقیق محمدباقر بهبودی؛ قم: المکتبة المرتضویة، 1388ق.
    66. طوسی، محمد بن حسن؛ تهذیب الاحکام؛ تحقیق سیدحسن موسوی خرسان؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1364.
    67. طیب، سیدعبدالحسین؛ اطیب البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: انتشارات اسلام، 1378.
    68. عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن؛ معجم المصطلحات والألفاظ الفقهیة؛ القاهرة: دار الفضیلة، [بی‌تا].
    69. عمید زنجانی، عباسعلی؛ فقه سیاسی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1421ق.
    70. عمید، حسن؛ فرهنگ فارسی؛ تهران: انتشارات پارمیس، 1389.
    71. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری؛ کنز العرفان فی فقه القرآن؛ تحقیق سیدمحمد قاضی؛ قم: مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، 1419ق.
    72. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیورى؛ نضد القواعد الفقهیة على مذهب الامامیۀ؛ تحقیق سیدعبداللطیف حسینی کوه‌کمری؛ قم: کتابخانۀ مرعشى نجفى، 1403ق.
    73. فراهیدی، خلیل بن احمد؛ العین؛ تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی؛ قم: مؤسسة دار الهجرة، 1410ق.
    74. فیض، سیدرضا؛ «تفسیری عارفانه بر دو حکم ربا و زنا»، نامه مفید؛ 6، ش22، 1379.
    75. فیض، علیرضا؛ مقارنه و تطبیق در حقوق جزای عمومی اسلام؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ‌1390.
    76. فیومی، احمد بن محمد؛ المصباح المنیر؛ قم: دار الهجرة، 1405ق.
    77. قاضی عبدالجبار اسدآبادی، عبدالجبار بن احمد؛ تنزیه القرآن عن المطاعن؛ بیروت: دار النهضة الحدیثة، 1426ق.
    78. قرشی، سیدعلی‌اکبر؛ قاموس قرآن؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1371.
    79. قمی، علی بن ابراهیم؛ تفسیر القمی؛ تحقیق سیدطیب موسوی جزائری؛ قم: دار الکتاب، 1404ق.
    80. قیاسی، جلال‌الدین و دیگران؛ مطالعة تطبیقی حقوق جزای عمومی اسلام و حقوق موضوعه؛ قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1380.
    81. کاتینگهام، جان؛ «فلسفة مجازات»؛ ترجمة ابراهیم باطنی و محسن برهانی؛ فصلنامه فقه و حقوق؛ ش4، 1384.
    82. کاشانی (القاسانی)، عبدالرزاق؛ شرح فصوص الحکم؛ چ۴، قم: انتشارات بیدار، ۱۳۷۰.
    83. کاشانی، فتح‌الله بن شکرالله؛ تفسیر منهج الصادقین فی الزام المخالفین؛ تهران: کتاب‌فروشی علمی، 1336.
    84. کاشانی، کمال‌الدین ‌عبدالرزاق؛ شرح علی فصوص الحکم؛ قم: نشر بیدار، 1370.
    85. کتاب مقدس؛ ترجمة فاضل‌خان همدانی، ویلیام گلن و هنری مرتن، تهران: انتشارات اساطیر، 1380.
    86. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تحقیق علی‌اکبر غفاری؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1363.
    87. گرجی، ابوالقاسم؛ مقالات حقوقی؛ تهران: انتشارات دانشگاه، ‌1386.
    88. گلپایگانی، سیدمحمدرضا موسوی؛ الدر المنضود فی احکام الحدود؛ تحقیق علی کریمی جهرمی؛ قم: دار القرآن الکریم، 1412ق.
    89. ماتریدی، محمد بن محمد؛ تأویلات اهل السنة؛ تحقیق فاطمه یوسف نجمی، بیروت: مؤسسة الرسالة، 1425ق.
    90. ماوردی، علی بن محمد؛ النکت والعیون (تفسیر ماوردی)؛ تحقیق سید بن عبدالمقصود؛ بیروت: دار الکتب العلمیة، 1412ق.
    91. مدرسى، محمدتقى؛ من هدى القرآن‏؛ چ۱، تهران: دار محبی الحسین، ۱۴۱۹ق.
    92. مراغی، احمد بن مصطفی؛ تفسیر المراغی؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی [بی‌تا].
    93. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین؛ القصاص علی ضوء القرآن والسنۀ؛ تحریر سیدعادل علوی؛ قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی، 1415ق.
    94. مرکز فرهنگ و معارف قرآن‏؛ دایرة المعارف قرآن کریم‏؛ چ۳، قم: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم)، 1382.
    95. مسلم بن حجاج؛ صحیح مسلم؛ چ۱، قاهره: دار الحدیث، ۱۴۱۲ق.
    96. مشهدی، محمد بن محمدرضا؛ تفسیر کنز الدقائق وبحر الغرائب؛ تحقیق حسین درگاهی؛ تهران: وزرات ارشاد اسلامی، 1368.
    97. مصطفوی، حسن؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم؛ تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
    98. مصطفوی، حسن؛ تفسیر روشن؛ تهران: مرکز نشر کتاب، 1380.
    99. مطهری، مرتضی؛ مجموعة آثار استاد شهید مطهری؛ تهران: انتشارات صدرا، 1377.
    100. معلوف، لویس؛ المنجد فی اللغة؛ تهران: نشر بلاغت، 1386.
    101. معین، محمد؛ فرهنگ فارسی؛ تهران: انتشارات امیرکبیر، 1376.
    102. مقاتل بن سلیمان؛ تفسیر مقاتل بن سلیمان؛ تحقیق عبدالله محمود شحاته؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1423ق.
    103. مقیمی حاجی، ابوالقاسم؛ «فلسفة مجازات در اسلام (1)»؛ فصلنامه فقه اهل بیت:؛ قم: مؤسسة دایرة المعارف فقه اسلامی، ش51، 1386.
    104. مکارم شیرازی، ناصر و دیگران؛ تفسیر نمونه؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1374.
    105. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام قرآن؛ قم: انتشارات نسل جوان، 1375.
    106. ملک‌افضلی اردکانی، محسن؛ «آثار قاعده حفظ نظام»، فصلنامه حکومت اسلامی؛ قم: دبیرخانة مجلس خبرگان رهبری، ش58، 1389.
    107. منتظری، حسینعلی؛ الحدود؛ قم: انتشارات دار الفکر، [بی‌تا].
    108. منتظری، حسینعلی؛ دراسات فی ولایة الفقیه وفقه الدولة الاسلامیة؛ قم: مرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، 1409ق.
    109. موسوی بجنوردی، سیدمحمدحسن؛ القواعد الفقهیة؛ تحقیق مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی؛ قم: نشر الهادی، 1419ق.
    110. نائینی، میرزا محمدحسین؛ تنبیه الامة وتنزیه الملۀ؛ تحقیق سیدجواد ورعی؛ قم: بوستان کتاب، 1424ق.
    111. نجفی خمینی، محمدجواد؛ تفسیر آسان (منتخب از تفاسیر معتبر)؛ تهران: کتاب‌فروشی اسلامیه، 1398ق.
    112. نجفی، محمدحسن؛ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام؛ تحقیق عباس قوچانی؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1366.
    113. النحاس، ابوجعفر احمد بن محمد؛ معانی القرآن؛ تحقیق محمد علی الصابونی؛ چ۱، مکه: جامعة أم القرى، 1409ق.
    114. نراقی، احمد بن محمدمهدی؛ عوائد الایام؛ بیروت: مکتب الاعلام الاسلامی، 1417ق.
    115. نوبهار، رحیم؛ اهداف مجازات‌ها در جرایم جنسی (چشم اندازی اسلامی)؛ قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.
    116. نووی الجاوی، الشیخ محمّد بن عمر؛ مراح لبید لکشف معنى القرآن المجید؛ تحقیق محمّد أمین الضنّاوی، چ۱، [بی‌جا]: دار الکتب العلمیّة؛ [بی‌تا].
    117. الهام غلامحسین و برهانی محسن؛ درآمدی بر حقوق جزای عمومی؛ تهران: نشر میزان، 1392.
    118. الهام، غلامحسین، برهانی، محسن؛ درآمدی بر حقوق جزای عمومی (واکنش در برابر جرم)؛ تهران: نشر میزان، 1393.
    119. هلالی عامری، سلیم بن قیس؛ کتاب سلیم بن قیس؛ تحقیق محمدباقر انصاری؛ قم: نشر الهادی، 1405ق.
    120. یدالله‌پور، بهروز؛ کرامت انسان در قرآن (ماهیت، مبانی و موانع)؛ قم: نشر ادیان، 1391.
قرآن پژوهی
دوره 4، شماره 13
پاییز 1403
صفحه 61-92