غیب‌باوری قرآن‌بنیان و تأثیر آن بر هدف و غایت علوم انسانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران؛
چکیده
قرآن از وجود جهان غیب و ویژگی‌های آن خبر ‌داده است. این جهان در مقابل جهان شهادت قرار دارد، هم از گستره بیشتری برخوردار است و هم اصل و باطن جهان شهادت به شمار می‌آید. باور به چنین جهانی آثار فراوانی در مؤلفه‌های علوم انسانی دارد. نوشتار حاضر با استفاده از روش کتابخانه‌ای در گردآوری اطلاعات و روش توصیفی- تحلیلی در استنتاج دیدگاه تلاش کرده است اقتضائات سلبی و ایجابی مبنای یادشده را در هدف و غایت علوم انسانی واکاوی کند. باور به جهان غیب با نفی نومینالیسم، انحصارگرایی روشی ارائه‎شده در قالب طبیعت‌گرایی متافیزیکی و روش‌شناختی، اومانیسم و نادیده‌انگاری مبدأ و غایت پدیده‌ها، قرب به خدا را به‌عنوان هدف نهایی علوم انسانی مطرح می‌کند که ضمن معتبرشمردن اهداف مقدماتی و قریبه‌ای مانند پیش‌بینی و کنترل، فهم معنای رفتار و تغییر وضعیت موجود در راستاری هدف نهایی، به کارکرد تولید معنای زندگی که پیش از این علم ناتوان از ارائه آن بود، منتج خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌منظور، محمد، لسان العرب، بیروت: دارالصادر، 1414ق.
    2. استیس، والتر ترنس، دین و نگرش نوین، ترجمه: احمدرضا جلیلی، تهران:‌ حکمت، 1377.
    3. باربور، ایان، علم و دین، ترجمه: بهاءالدین خرمشاهى، تهران: مرکز نشر دانشگاهى، 1362.
    4. بستان، حسین، گامی به سوی علم دینی، ج2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390.
    5. بکر، لارنس سی، تاریخ فلسفه اخلاق غرب، ترجمه: گروهی از مترجمان، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1387.
    6. پارسانیا، حمید، «بازسازی علم مدرن و بازخوانی علم دینی»، راهبرد فرهنگ، ش3، ص17-31، پاییز 1387.
    7. پارسانیا، حمید، حدیث پیمانه، قم: معارف، چاپ پنجم، 1380.
    8. پترسون، مایکل و دیگران، عقل واعتقاد دینی، احسان نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران: طرح نو، 1376.
    9. پوپر، کارل ریموند، جامعه باز و دشمنانش، ترجمه: علی اصغر مهاجر، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1364ش.
    10. پوپر، کارل ریموند، حدس‌ها و ابطال‌ها، ترجمه: احمد آرام، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1363.
    11. پیروزمند، علیرضا، رابطه منطقی دین و علوم کاربردی، تهران: امیرکبیر، 1376.
    12. ترخان، قاسم، درآمدی بر مبانی کلامی علم دینی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و‌‌اندیشه اسلامی، 1396.
    13. جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ ششم، ۱۳۸۹ش.
    14. جوادی آملی، عبدالله، حماسه و عرفان، تحقیق محمد صفایی، قم: مرکز نشر اسراء، چاپ دوازدهم، ۱۳۸8.
    15. حقیقت، سیدصادق و سیدعلی میرموسوی، مبانی حقوق بشر از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب، تهران: دانش و‌‌اندیشه معاصر، 1383.
    16. خامنه‌ای، سیدعلی، نرم افزار حدیث ولایت، نسخۀ 2، در: «http://.khamenei.ir/farsi index.html».
    17. دانش، محمد قدیر، «ویژگی‌های علم مدرن، با تأکید برعلوم انسانی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال اول، ش4، ص95-124، 1389.
    18. رشاد، علی‏اکبر، «معیار علم دینی»، ذهن، ش۳۳، ص۵-۱۲، ۱۳۷۸.
    19. سارتر، ژان پل، اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر، ترجمه: مصطفی رحیمی، تهران: نیلوفر، چاپ دهم،
    20. ساروخانی، باقر، دائرةالمعارف علوم اجتماعی، تهران: کیهان، 1370.
    21. سروش، عبدالکریم، علم‌شناسی فلسفی، تهران: صراط، 1388.
    22. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ دوم، 1372.
    23. شاکرین، حمیدرضا، روش‌شناسی عقاید دینی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و‌‌اندیشه اسلامی، 1394.
    24. صانع‌پور، مریم، نقدی بر مبانی معرفت‌شناسی اومانیستی، تهران: کانون‌‌اندیشه جوان، چاپ دوم،
    25. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (ملاصدرا)،‌ الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، با تعلیقه علامه طباطبایی،‌ بیروت:‌ دار إحیاء التراث العربی‏، چاپ سوم،‌ 1981م‏.
    26. طب‍اطب‍ای‍ی‌، سیدم‍ح‍م‍دح‍سین‌، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1417ق.
    27. طوسی، خواجه نصیرالدین، شرح الإشارات والتنبیهات، قم: نشر البلاغة، 1375.
    28. فراهیدی، خلیل،‌ العین، مؤسسه دارالهجرة،‌ 1409ق.
    29. فروغی، محمدعلی، سیر حکمت در اروپا، تهران: زوار، 1387.
    30. فریدرش ویلهلم نیچه، دجال، ترجمه: عبدالعلی دستغیب، تهران: آگاه، 1352.
    31. فصیحی، امان‌الله، «نقد دیدگاه ماکس وبر دربارة دین و معنای زندگی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، ش1، ص53-76، 1389.
    32. کرسون،‌‌اندره، فلاسفه بزرگ، ترجمه: کاظم عمادی، تهران: صفی علیشاهی، 1363.
    33. گنون، رنه، «علم قدسی، علم ناسوتی»، ترجمه: سیدمحمد آوینی، نامه فرهنگ، ش13، ص95، بهار 1373.
    34. گنون، رنه، بحران دنیای متجدد، ترجمه: ضیاءالدین دهشیری، تهران: امیرکبیر، چاپ دوم،
    35. ل‍ی‍ت‍ل‌، دان‍ی‍ل، ت‍ب‍ی‍ی‍ن‌ در ع‍ل‍وم‌ اج‍ت‍م‍اع‍ی‌ درآم‍دی‌ ب‍ه‌ ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ ع‍ل‍م ‌الإج‍ت‍م‍اع، ترجمه: عبدالکریم سروش‌، تهران: مؤسس‍ه‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌ ص‍راط،‌ ۱۳۷۳.
    36. مصباح یزدی، محمدتقی، آموزش فلسفه، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، چاپ دوم،‌ 1379.
    37. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران:‌ دارالکتب الإسلامیة، 1374.
    38. ملکیان، مصطفی، تاریخ فلسفه غرب، قم: دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، 1377.
    39. نصر، سیدحسین، جوان مسلمان و دنیایی متجدد، ترجمه: مرتضی اسعدی، تهران: طرح نو، 1374.
    40. نصر، سیدحسین، نیاز به علم مقدس، ترجمه: حسن میانداری، قم: طه، 1379.
    41. همیلتون، ملکم، جامعه‌شناسی دین، ترجمه: ثلاثی محسن، تهران: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان، 1377.
    42. هیک، جان، فلسفه دین، ترجمه: بهزاد سالگی، تهران:‌ الهدی، چاپ سوم، 1381.
    43. وبر، ماکس، دین، قدرت، جامعه، ترجمه: احمد تدین، تهران: هرمس، 1384.
    44. یوسفیان، حسن، «ابزارانگاری در علم، راهکاری برای تعارض‌زدایی میان علم و دین»، فلسفه دین، دوره 13، ش1، ص43-60، بهار 1395.
    45. Karl R. Popper; Realism and Aim of Science; London: Powman and Littlefie Publishers, 1982.

    Edwards, Paul; "Meaning and Value of Life", in: The Encyclopedia of Philosophy; edited by Paul Edwards; New York: McMillan, vol.4, 1967