جدول قابل اطمینان ترتیب نزول سوره ‎ها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه قرآن‌پروهی پژوهشکده حکمت و دین‌پژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
2 طلبه سطح چهار رشته تفسیر حوزه علمیه قم، قم، ایران،
چکیده
مطابق قرائن قطعی، نزول تدریجی سوره‎های قرآن کریم بدیهی است. شناخت ترتیب نزول سوره‌ها در کشف مراد خدای متعال تأثیر دارد. همواره نقش آیات قرآن و قرائن پیوسته یا ناپیوسته فرهنگی و اجتماعی در کشف مراد‌های جدی خداوند مورد تأکید بوده است. این مهم، بیشتر در قالب تفکیک میان سوره‌های مکی و مدنی و تشخیص آیات استثنایی ظهور می‌کرد؛ اما مفسرانی نیز به ترتیب نزول سوره‎ها توجه داشته‎اند. روایاتی نیز در باب شناخت ترتیب نزول سُور به ثبت رسیده و تکیۀ اصلی غالب مفسران و دانشمندان علوم قرآن بر این احادیث و گزارش‌ها بوده است؛ اما بیشتر شرق‌شناسان و تعدادی از مفسران مسلمان بر اجتهاد تکیه کرده و ملاک‎های قابل تأملی در این باره بیان کرده‌اند. این مقاله در صدد تقویت راه مفسران مسلمان و ارزیابی اجمالی دیدگاه شرق‌شناسان نسبت به ایشان است. روش پژوهش این مقاله، توصیفی و تحلیلی و بر پایه اجتهاد در منابع روایی و تاریخی بوده که منتج به تهیه جدول قابل اطمینان از مسیر اصالت‌دادن به روایات و گزارشات تاریخی و به‎گزینی از میان آنها شده است؛ بدین صورت که پس از گردآوری تمام جداول و با اعمال روش‎های حدیث‌شناسانه و پیدانمودن جداول صحیح السند و تأمل در سیاق فضای نزول سُور و محتوای آنها، می‎توان بنای اطمینان‌بخشی از ترتیب نزول سوره‎ها را به‌دست آورد و دیدگاه مفسران مسلمان را تقویت کرد.

کلیدواژه‌ها


  1. * قرآن کریم.

    1. ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، ‌‌‌بیروت: داراحیاء التراث العربی، 1371ق.
    2. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب التهذیب، بیروت: دارالفکر، 1404 ق.
    3. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، بیروت: دارالمعرفه، بی‎تا.
    4. ابن‌ضریس، محمد بن ایوب، فضائل القرآن؛ ما انزل القرآن بمکة وما انزل بالمدینة، دمشق: دارالفکر، 1408.
    5. ابن‌طاووس الحلی، سید علی بن موسی، سعد السعود، فارس و قم: تبریزیان و الحسون، 1379.
    6. ‌ ابن‌عاشور، محمدطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بیروت: موسسه التاریخ العربی، 1420ق.
    7. ابن‌عساکر، ابوالقاسم علی بن الحسین، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1415ق.
    8. ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، تصحیح: فلوجل. ج.ک، فرانکفورت آلمان: دانشگاه فرانکفورت، معهد تاریخ العلوم العربیة و الاسلامیة، 1426ق/2005م.
    9. ابوزهره، محمد، المعجزه الکبری، تحقیق: محمود ذبیحی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1370.
    10. ابیاری ، ابراهیم، الموسوعة القرآنیة المیسرة، قاهره: مؤسسه سجل العرب، 1974.
    11. اسکندرلو، محمدجواد، مستشرقان و تاریخ‌گذاری قرآن، قم: انتشارات پژوهش‎های تفسیر وعلوم قرآن، 1387.
    12. اشکوری، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تصحیح: جلال‌الدین محدث، تهران: دفتر نشر داد، 1420ق.
    13. اشیقر، محمدعلی، لمحات من تاریخ القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1408ق.
    14. بازرگان ،مهدی، سیر تحول در قرآن، تهران: شرکت سهامی انتشار، 1386.
    15. بحرانی، سیدهاشم، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، 1415ق.
    16. بغدادی الصوفی (المعروف بالخازن)، علی بن محمد، لباب التأویل، القاهره: المکتبة التجارة، 1381ق.
    17. بلاشر، رژی، در آستانه قرآن، ترجمه: محمود رامیار، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1374.
    18. بهجت‎پور، عبدالکریم، تفسیر تنزیلی؛ مبانی، اصول، قواعد و فوائد، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و‌‌اندیشه اسلامی، 1392.
    19. بهجت‎پور، عبدالکریم، همگام با وحی تفسیر تنزیلی، قم: سبط النبی، 1383.
    20. بهجت‎پور، عبدالکریم، همگام با وحی تفسیر تنزیلی، قم: تمهید، ویراست دوم، 1389.
    21. البیهقی، أبوبکر أحمد بن الحسین، دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشریعة، تحقیق: عبدالمعطی قلعجی، بیروت:‌ دارالکتب العلمیة، 1408ق.
    22. جفری، آرتور، مقدمتان فی علوم القرآن و هما مقدمة کتاب المبانی و مقدمة‌ ابن‌عطیه، القاهره: الخانچی، 1954م.
    23. حسکانى، عبیدالله بن احمد، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل‏، تصحیح: محمدباقر محمودى‏، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1411ق.
    24. خسروانی، علیرضا، تفسیر خسروی، تحقیق: محمدباقر بهبودی، تهران: کتابفروشی اسلامیه، 1390ق.
    25. خضری، محمد، تاریخ التشریع الاسلامی، بیروت: دارالقلم، 1983م.
    26. خطیب، عبدالکریم محمود، التفسیر القرآنی للقرآن، قاهره: دارالفکر العربی، بی‎تا.
    27. خلیفه، محمد، الاستشراق و القرآن الکریم، القاهره:‌ دارالاعتصام، 1414ق.
    28. دروزه، محمدعزت، التفسیر الحدیث، بیروت: دارالغرب الاسلامی، چاپ دوم، 1421ق.
    29. ذهبی، محمد بن احمد، میزان الاعتدال فی نقد الرجال، تحقیق: علی‌محمد بجاوی، بیروت: دارالمعرفة، بی‎تا.
    30. رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران: انتشارات امیر کبیر، 1369ش.
    31. زرقانی ، محمد عبدالعظیم، مناهل العرفان فی علوم القرآن، بیروت: دارالکتب العلمیه، 1409ق.
    32. زرکشی، بدرالدین محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، القاهره: عیسی البابی الحلبی، 1975م.
    33. زنجانی ، ابوعبدالله، تاریخ قرآن، تهران: منظمه اعلام الاسلامی، 1404ق.
    34. الزهری،‌ ابن‌شهاب، تنزیل القرآن، تحقیق: صلاح‌الدین المنجد، بیروت:‌ دارالکتاب الحدیث، 1980م.
    35. سلطانی، محمد، روش قرآن در نهادینه سازی باور به ربوبیت در جامعه صدر اسلام، کارشناسی ارشد، قم: دانشگاه مفید، 1389.
    36. سیوطی، جلال‌الدین، الاتقان فی علوم القرآن، ‌‌‌بیروت: دارالکتب العلیمه، 1407ق.
    37. شاکر، محمدکاظم، علوم قرآنی، قم: انتشارات دانشگاه، 1381ش.
    38. شهرستانی، محمد عبدالکریم، مفاتیح الاسرار و مصابیح الابرار، تحقیق: محمدعلی آذر شب، تهران: دفتر نشر مکتوب، 1376.
    39. صالح، صبحی، مباحث فی علوم القرآن، بیروت:‌ دارالعلم للملایین، 1385ق.
    40. طباطبایى، سید محمدحسین‏، المیزان فى تفسیر القرآن‏، قم: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم‏، چاپ پنجم، 1417ق.
    41. طباطبایى، سید محمدحسین‏، قرآن در اسلام، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دهم، 1379.
    42. طبرانی، ابوالقاسم، المعجم الصغیر، تحقیق: محمد شکور محمود الجاج امریر، بیروت: المکتب الاسلامی، عمان: دارعمار، 1985م.
    43. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372.
    44. عبده، محمد، رشیدرضا، محمد، تفسیر المنار، بیروت: دارالمعرفة، بی‌تا.
    45. فرشچیان، رضا، امام علی × و مبانی علوم قرآنی، کرمان: انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1387.
    46. فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، تحقیق محمدعلی النجار، قاهره: المجلس الاعلاء لشئون الاسلامیة، لجنة احیاء التراث الاسلامی، ۱۴۱۶ ق.
    47. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تصحیح: حسین اعلمی، چاپ دوم، تهران: مکتبة الصدر، 1415ق.
    48. قاسمی، محمد جمال‌الدین، محاسن التأویل، محمدفؤاد عبدالباقی، القاهره: داراحیاء الکتب العربیه، 1376ق.
    49. قرشی بنابی، علی اکبر، تفسیر احسن الحدیث، تهران: بنیاد بعثت، چاپ دوم، 1375.
    50. قسطلانی، احمد بن محمد، لطائف الاشارات لفنون القراءآت، تحقیق: عبدالصبور شاهین و عامر السید عثمان، لبنان: مجلس اعلی للشئون الاسلامیه، 1972م.
    51. کاشانی، فتح‌الله، زبدة التفاسیر، تحقیق: بنیاد معارف اسلامی، قم: بنیاد معارف اسلامی، 1423ق.
    52. کاشانی ، فتح الله، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، مقدمه ابوالحسن شعرانی، تهران: الاسلامیه، 1344.
    53. مزی، جمال الدین یوسف، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال، تحقیق: بشار عواد، بیروت: موسسة الرسالة، 1402ق.
    54. معرفت، محمدهادی، التفسیر و المفسرون فی ثوبه القشیب، قم: موسسه فرهنگی التمهید، 1380.
    55. معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن، قم: موسسه نشر الاسلامی، چاپ دوم، 1415ق.
    56. معرفت، محمدهادی، تفسیر و مفسران، ترجمه: علی خیاط، قم: موسسه فرهنگی التمهید، 1379.
    57. ملاحویش آل غازی، عبدالقاهر، بیان المعانی، دمشق: مطبعه الترقی، 1382ق.
    58. میرمحمدی، سید ابوالفضل، بحوث فی تاریخ القرآن و علومه، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، 1980م.
    59. نکونام، جعفر، درآمدی بر تاریخ‌گذاری قرآن، تهران: نشر هستی‌نما، 1380.
    60. نولدکه، تیودور، تاریخ القرآن، هیلد سهایم، بی‌جا، دار نشر جورج المز،2000م.
    61. یعقوبى، احمد بن أبى‌یعقوب، تاریخ الیعقوبى، بیروت: دار صادر، بی‎تا.

    Bowering, Gerhard, “Chronology and the Quran”, encyclopaedia of the Quran, ed. McAuliffe, Jane Dammen, 5 vols., leiden: brill, 2001-2006