1
دانشیار گروه قرآنپروهی پژوهشکده حکمت و دینپژوهی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
2
طلبه سطح چهار رشته تفسیر حوزه علمیه قم، قم، ایران،
چکیده
مطابق قرائن قطعی، نزول تدریجی سورههای قرآن کریم بدیهی است. شناخت ترتیب نزول سورهها در کشف مراد خدای متعال تأثیر دارد. همواره نقش آیات قرآن و قرائن پیوسته یا ناپیوسته فرهنگی و اجتماعی در کشف مرادهای جدی خداوند مورد تأکید بوده است. این مهم، بیشتر در قالب تفکیک میان سورههای مکی و مدنی و تشخیص آیات استثنایی ظهور میکرد؛ اما مفسرانی نیز به ترتیب نزول سورهها توجه داشتهاند. روایاتی نیز در باب شناخت ترتیب نزول سُور به ثبت رسیده و تکیۀ اصلی غالب مفسران و دانشمندان علوم قرآن بر این احادیث و گزارشها بوده است؛ اما بیشتر شرقشناسان و تعدادی از مفسران مسلمان بر اجتهاد تکیه کرده و ملاکهای قابل تأملی در این باره بیان کردهاند. این مقاله در صدد تقویت راه مفسران مسلمان و ارزیابی اجمالی دیدگاه شرقشناسان نسبت به ایشان است. روش پژوهش این مقاله، توصیفی و تحلیلی و بر پایه اجتهاد در منابع روایی و تاریخی بوده که منتج به تهیه جدول قابل اطمینان از مسیر اصالتدادن به روایات و گزارشات تاریخی و بهگزینی از میان آنها شده است؛ بدین صورت که پس از گردآوری تمام جداول و با اعمال روشهای حدیثشناسانه و پیدانمودن جداول صحیح السند و تأمل در سیاق فضای نزول سُور و محتوای آنها، میتوان بنای اطمینانبخشی از ترتیب نزول سورهها را بهدست آورد و دیدگاه مفسران مسلمان را تقویت کرد.
فرشچیان، رضا، امام علی × و مبانی علوم قرآنی، کرمان: انتشارات دانشگاه شهید باهنر کرمان، 1387.
فیروزآبادی، محمد بن یعقوب، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، تحقیق محمدعلی النجار، قاهره: المجلس الاعلاء لشئون الاسلامیة، لجنة احیاء التراث الاسلامی، ۱۴۱۶ ق.
فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر الصافی، تصحیح: حسین اعلمی، چاپ دوم، تهران: مکتبة الصدر، 1415ق.