عضو هیأت علمی گروه قرآنپژوهی پژوهشکده حکمت و دینپژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
چکیده
یکی از نظریات مهم و تأثیرگذار در حوزه قرائات «اینهمانی قرائات واحده، عامه و حفص از عاصم» است. بر اساس این نظریه قرائتی که جبرئیل بر پیامبر اکرم| نازل کرد، تنها یک قرائت بوده و آن قرائتی است که در گذر زمان تا صدها سال بینام و نشان باقی ماند و با عناوینی همچون «قرائة العامة» و «قرائة الناس» شناخته میشد. از سوی دیگر، از میان قراء سبعه، تنها «عاصم» و از بین راویان او، تنها «حفص» تلاش کردهاند مانند قرائة العامة قرآن را قرائت کنند و با آن زاویهای نداشته باشند. همین امر موجب شد طی فرایندی و با دخالت اسبابی، قرائة العامة به نام حفص از عاصم نام برده شود. در برابر این نظریه، نظریات دیگری وجود دارد که «قرائة العامة» را قرائت عموم مردم در هر زمان و هر مکان دانسته و یا بر افراد خاصی مانند قراء سبعه حمل میکنند. نظریۀ «اینهمانی...» در برابر نظریههای رقیب با ابهامات و شبهاتی روبهرو است که لازم است دفع و رفع شوند؛ از این رو مقاله حاضر میکوشد ضمن برطرفکردن آسیبها و پاسخ به شبهات، آن را با بیان تازهای بازخوانی و اثبات کرده و عوامل دخیل در آن را واکاوی کند. نگارنده در تحریر این مقاله از روش متناسب با پژوهش در منابع تاریخی که عمدتاً مبتنی بر جمعآوری قرائن و شواهد و مطالعه یک گزاره تاریخی در بستر و فضای تحقق آن است، بهره برده و افزون بر آن، به مطالعه میدانی برخی آثار برجایمانده از نسخ خطی قرآن نیز روی آورده است.
معرفت، محمدهادى، التمهید فی علوم القرآن، قم: مؤسسة النشر الاسلامى، چاپ دوم، 1415ق.
معرفت، محمدهادى، علوم قرآنى، قم: موسسه فرهنگى التمهید، چاپ چهارم، 1381.
معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن (ویرایش جدید)، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ دوم، 1429ق.
معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره: الامیر الخانجی، 1374ق.
مقدسی، محمد بن احمد، أحسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه: على نقى منزوى، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان، 1361.
مقدسى، ابوشامه، المرشد الوجیز إلى علوم تتعلق بالکتاب العزیز، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1424ق/ 2003م.
مکی بن ابیطالب القیسی، ابیمحمد، الکشف عن وجوه القراءات السبع و عللها و حججها، تحقیق: محیی الدین رمضان، تهران: مؤسسة الرسالة، 1407ق.
مهدوی راد، محمدعلی، دلبری، سیدعلی، نصرتی، علی، «بررسی روایت "إقرأ کما یقرأ الناس" با نگاهی به فهم شیخ انصاری»، علوم قرآن و حدیث، آموزههای قرآنی، شمارۀ 17، ص49- 70، 1392.
نویری، شرح طیبة النشر، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1424ق.