نظریۀ این‌همانی قرائات واحده، عامه و حفص از عاصم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
عضو هیأت علمی گروه قرآن‌پژوهی پژوهشکده حکمت و دین‌پژوهی، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی؛
چکیده
یکی از نظریات مهم و تأثیرگذار در حوزه قرائات «این‌همانی قرائات واحده، عامه و حفص از عاصم» است. بر اساس این نظریه قرائتی که جبرئیل بر پیامبر اکرم| نازل کرد، تنها یک قرائت بوده و آن قرائتی است که در گذر زمان تا صدها سال بی‌نام و نشان باقی ماند و با عناوینی همچون «قرائة العامة» و «قرائة الناس» شناخته می‌شد. از سوی دیگر، از میان قراء سبعه، تنها «عاصم» و از بین راویان او، تنها «حفص» تلاش کرده‌اند مانند قرائة العامة قرآن را قرائت کنند و با آن زاویه‌ای نداشته باشند. همین امر موجب شد طی فرایندی و با دخالت اسبابی، قرائة العامة به نام حفص از عاصم نام برده شود. در برابر این نظریه، نظریات دیگری وجود دارد که «قرائة العامة» را قرائت عموم مردم در هر زمان و هر مکان دانسته و یا بر افراد خاصی مانند قراء سبعه حمل می‌کنند. نظریۀ «‌‌‌این‌همانی...» در برابر نظریه‌های رقیب با ابهامات و شبهاتی رو‌به‌رو است که لازم است دفع و رفع شوند؛ از این رو مقاله حاضر می‌کوشد ضمن برطرف‌کردن آسیب‌ها و پاسخ به شبهات، آن را با بیان تازه‌ای بازخوانی و اثبات کرده و عوامل دخیل در آن را واکاوی کند. نگارنده در تحریر این مقاله از روش متناسب با پژوهش در منابع تاریخی که عمدتاً مبتنی بر جمع‌آوری قرائن و شواهد و مطالعه یک گزاره‌ تاریخی در بستر و فضای تحقق آن است، بهره برده و افزون بر آن، به مطالعه میدانی برخی آثار برجای‌مانده از نسخ خطی قرآن نیز روی آورده است.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی بن محمد، تهذیب التهذیب، قاهرة: دارالکتاب السلامی،‌ 1414ق.
    2. ابن‌انباری، عبدالرحمان، نزهة الالباء، به‌کوشش: ابراهیم سامرایی، بغداد، ۱۹۵۹م.
    3. ابن‌جزری، محمد بن محمد، غایة النهایة فی طبقات القراء، بی‌جا، ‌مکتبة‌ ابن‌تیمیة، 1351ق.
    4. ابن‌جزری، محمد بن محمد، منجد المقرئین و مرشد الطالبین، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1420ق.
    5. ابن‏خالویه، حسین بن احمد، اعراب القراءات السبع و عللها، قاهره: مکتبة الخانجی، 1413ق.
    6. ابن‏عطیه، عبدالحق بن غالب‏، المحرر الوجیز فى تفسیر الکتاب العزیز، محقق: محمد، عبدالسلام عبدالشافى‏، بیروت:‌ دارالکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون، ‏1422ق.‏
    7. ابو بکر بن ابى‌داود، السجستانى،‏ کتاب المصاحف،‏ القاهرة: الفاروق الحدیثه للطباعه والنشر، 1423‌/2002م.
    8. ابوعلی الفارسی، الحجة للقراء السبعة، بیروت:‌ دارالکتب العلمیة، 1423ق.
    9. بحرانى، هاشم بن سلیمان، البرهان فی تفسیر القرآن، قم: موسسة البعثة، قسم الدراسات الإسلامیة، 1415ق.
    10. بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم: بنیاد بعثت، واحد تحقیقات اسلامى‏، بی‌تا.
    11. بیلى،‏ احمد، الاختلاف بین القراءات،‏ بیروت: ‏دارالجیل‏،‌ بی‌تا.
    12. حسینی، بی‌بی زینب، ایروانی، مرتضی، «بررسی تاریخی قرائة العامة و ارتباط آن با روایت حفص از عاصم»، مطالعات قرآن و حدیث، شمارۀ 16، ص‌159-189، 1394‌.
    13. خوانساری، محمدباقر موسوی، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم: اسماعیلیان، 1391ق.
    14. ذهبی، شمس الدین، معرفة‌ القراء الکبار علی الطبقات و الاعصار، استانبول:‌ مرکز البحوث الاسلامیة، 1965م.
    15. رجبی قدسی، محسن و لسانی فشارکی، محمدعلی، «تعین و تواتر قرائت حفص در عصر پیامبر تا کنون»، مطالعات قرائت قرآن، سال 8، شمارۀ 14، ص‌293-314، 1399‌.
    16. زرقانى، محمد عبد العظیم، ‏مناهل العرفان فی علوم القرآن،‏ بى‏جا، دار احیاء التراث العربى،‏ بى‏تا.
    17. زرکشى، محمد بن عبدالله، البرهان فی علوم القرآن‏، بیروت:‌ دارالمعرفة، 1410 ق/1990م.
    18. سجستانی، ابوبکر بن ابى‌داود ، کتاب المصاحف، القاهرة: الفاروق الحدیثه للطباعة و النشر، 1423ق/2002م.
    19. سیوطی، جلال‌الدین، الإتقان فی علوم القرآن، بیروت:‌ دارالکتاب العربى، ‏1421ق‌/2001م.
    20. شاه‌پسند، الهه، «دلالت و مصداق روایت إقرأ کما یقرء الناس»، پژوهش‌های قرآن و حدیث، سال چهل و هفتم، شمارۀ 2‌‌،‌‌‌ ص245- 221، 1393‌.
    21. شریفی‌‌نسب، حامد و حجتی، سیدمحمدباقر و قربانخانی، امید، «ارزیابی ادله دیدگاه رواج تاریخی قرائت عاصم به روایت حفص»، مطالعات قرآن و حدیث، سال دهم، شمارۀ دوم، شمارۀ 20ص 5- 37، 1396‌.
    22. طبرسى‏، فضل بن حسن، ‏مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، مصحح: یزدى طباطبایى، فضل‏الله‏، تهران: ناصر خسرو، 1372.
    23. طیب، عبدالحسین، ‏اطیب البیان فی تفسیر القرآن‏، تهران: انتشارات اسلام‏، 1369.
    24. فخر رازى، محمد بن عمر، التفسیر الکبیر(مفاتیح الغیب)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ‏1420ق.
    25. فراء، یحیى، معانی القرآن، به‌کوشش: عبدالفتاح اسماعیل شلبی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۷۲م.
    26. فراء، یحیى بن زیاد، معانى القرآن، محقق: نجار، محمدعلى و نجاتى، احمد یوسف‏، قاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب‏،1980م‏.
    27. فضلی، عبدالهادی، القراءات القرآنیة تاریخ و تعریف، بیروت: مرکز الغدیر للدراسات و النشر و التوضیع، چاپ چهارم، 1430ق/ 2009م.
    28. قمى، على بن ابراهیم، تفسیر القمی، قم: دارالکتاب، چاپ سوم، 1363.
    29. کاظمی، سیدمحسن، «بررسی دلایل تواتر قرائات رایج»، مطالعات قرائت قرآن، شمارۀ 3، ص75- 102، 1393‌.
    30. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران:‌ دارالکتب الاسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.
    31. لسانی فشارکی، محمدعلی، قراء سبعه و قرائات سبع، قم: انتشارات اسوه، 1391.
    32. معرفت، محمدهادى، التمهید فی علوم القرآن،‏ قم: ‏مؤسسة النشر الاسلامى، چاپ دوم، ‏1415ق.
    33. معرفت،‏ محمدهادى، علوم قرآنى، قم: موسسه فرهنگى التمهید، چاپ چهارم، 1381.
    34. معرفت، محمدهادی، التمهید فی علوم القرآن (ویرایش جدید)، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید، چاپ دوم، 1429ق.
    35. معمر بن مثنی، مجاز القرآن، قاهره: الامیر الخانجی، 1374ق.
    36. مقدسی، محمد بن احمد، أحسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه: على نقى منزوى‏، تهران: شرکت مؤلفان و مترجمان‏، 1361.
    37. مقدسى، ابوشامه، المرشد الوجیز إلى علوم تتعلق بالکتاب العزیز، بیروت:‌ دارالکتب العلمیة، 1424ق/ 2003م.
    38. مکی بن ابی‌طالب القیسی، ابی‌محمد، الکشف عن وجوه القراءات السبع و عللها و حججها، تحقیق: محیی الدین رمضان، تهران: مؤسسة الرسالة، 1407ق.
    39. مهدوی راد، محمدعلی، دلبری، سیدعلی، نصرتی، علی، «بررسی روایت "إقرأ کما یقرأ الناس" با نگاهی به فهم شیخ انصاری»، علوم قرآن و حدیث، ‌آموزه‌های قرآنی، شمارۀ 17، ص‌49- 70، 1392.
    40. نویری، شرح طیبة النشر، بیروت:‌ دارالکتب العلمیة، 1424ق.