شبکه‌ای از روابط مفهومی «حق» در قرآن (آنتولوژی حق در قرآن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
نظریه‌ها، تابعی از دستگاه مولّد معرفتی‌ هستند. آنها نیز تابعی از زیرساخت‌های هستی‌شناسانه می‌باشند. برای اکتشاف نظریه‌های ‌‌‌‌قرآن‌بنیان، نیاز به اکتشاف دستگاه مولد معرفتِ قرآن‌بنیان است و اکتشاف این دستگاه معرفتی نیاز به اکتشاف «هستان‌شناسی» قرآن دارد. کاربردهای مفهوم «حق» در قرآن نشان از نقش مهم آن در هستان‌شناسی قرآنی دارد. این مقاله به‌دنبال کشف هستان‌شناسی حق در قرآن است (یعنی کشف نوع و کیفیت روابط «حق» با هم‌نشین‌ها و جانشین‌های این واژه) تا بتوان بر اساس آن، زیرساخت‌هایی برای علوم انسانی اسلامی فراهم ساخت. یافته‌های مقاله حاکی از این است که نقطه کانونی در هستان‌شناسی حق، مفهوم «بی‌نهایت» و «خودبنیاد» است و هر فرد یا پدیده یا مفهومی که به آن مرتبط شده باشد و تأثیر در اتصال به آن داشته باشد، صفت «حق‌بودن» را می‌گیرد و براساس آن می‌توان از انسانِ حق، معرفتِ حق، روش حق، ارزش حق، دین حق سخن گفت.

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم.

    1. ابن‌فارس، ابوالحسین، معجم مقاییس اللغة، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، 1404ق.
    2. اکبری‌راد، طیبه، «معناشناسی حق در قرآن کریم و روایات»، نامه الهیات، شمارۀ 11، ص87-108، 1389.
    3. الین ژاکوب، ترجمه فاطمه شعاعی، «هستان‌شناسی‌ها و وب معنایی»، فصلنامه کتاب سال، ص189-193، 1384.
    4. حداد عادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرة المعارف اسلامی، 1390.
    5. حمیدی‌زاده، محمدرضا، پویایی‌های سیستم، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، 1379.
    6. خندان، علی‌اصغر و همکار، «علامه طباطبایی و اصول هستی‌شناختی برگرفته از لفظ «حق» در قرآن کریم»، پژوهش‌های هستی‌شناختی، شمارۀ 14، ص105-124، 1397.
    7. دوسوسور، ترجمه: کوروش صفوی، دوره زبان شناسی عمومی، طهران: نشر هرمس، 1378.
    8. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، لبنان: دارالعلم، 1412ق.
    9. ساسانی، فرهاد و همکار، «تحلیل مؤلفه‌های معنایی حق در قرآن کریم با بهره‌گیری از شیوۀ همنشینی و جانشینی»، جستارهای زبانی، شمارۀ 9، ص67-84، 1391.
    10. سید خراسانی، راضیه سادات و همکار، «تحلیل رابطه حق در قرآن مجید بر پایۀ معناشناسی حق در قرآن و با تأکید بر معناشناسی ساختگرا»، پژوهش دینی، شمارۀ 39، ص113-135، 1398.
    11. طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، 1390ق.
    12. غضنفری، علی، «وجوه قرآنی حق در نظام آفرینش»، مطالعات قرآن و فرهنگ اسلامی، ص111-128، 1400.
    13. فتحی، علی و همکاران، «تقابل‌های معنایی حق در قرآن براساس معناشناسی ساخت‌گرا»، پژوهش‌های زبان‌شناختی قرآن، شمارۀ 16، ص175-190، 1398.
    14. مختاری، قاسم و همکار، «جایگاه معنایی واژۀ ‌«حقّ» در قرآن کریم با محوریت همنشینی واژگان»، پژوهش‌های قرآنی در ادبیات، شمارۀ 7، ص81-106، 1398.
    15. یزدانی احمدآبادی، طاهره و همکار، «پژوهشی پیرامون واژه «حقّ» در قرآن با تأکید بر آیۀ 71 سوره رعد»، کنفرانس ملی علوم اسلامی و پژوهش‌های دینی، 1397.