میدان معنایی «أمت» در قرآن و نقش آن در تمدن اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
امیر بنی‌عصار
استادیار گروه علوم حدیث جامعة المصطفی ص العالمیه‌‌، قم ایران؛
چکیده
ماهیت جامعه و فرایند رشد آن از دیرباز محل گفتگوی محافل علمی بوده و هست. تحلیل آیات قرآن و کشف روابط معنایی «أمّت»‌‌، نه‌تنها در کشف حقیقت جامعه دینی مؤثر است که در پژوهش‌های تمدن‌ساز و حرکت در مسیر تحقق فرمایشات رهبر معظم انقلاب راجع به آخرین و جامع‌ترین مرحله از فرایند انقلاب یعنی «ایجاد أمّت اسلامی» زوایای متعددی را روشن خواهد ساخت. پژوهش پیش رو با بهره‌گیری از ضوابط معناشناختی و روش تحلیلی-توصیفی و با استفاده از الگوی دستگاه معنایی‌‌، به تحلیل واژه «أمت» پرداخته و با بررسی همنشین‌ها و جانشین‌ها و مقابله‌های مفهومی واژه «أمت» تلاش کرده تا نشان دهد در مسیر تمدن‌سازی‌‌، ضمن اصلاح روابط میان افراد‌‌، مصداق «أمت» از مقوله جمعیتی و قومی به یک مقوله فرهنگی حول محور دین تغییر و توسعه یافته و «امام» را در مرجعیت فرهنگی‌‌، محور حرکت تمدنی قرار داده است و با حضور این عنصر‌‌، تقابل امت حق و باطل را شکل داده و آثار مربوط به حقیقت جامعه را بر آن مترتب خواهد ساخت.

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن کریم.
  2. ابن‌بابویه‌‌، محمد بن على‌‌، کمال الدین و تمام النعمة‌‌، چاپ دوم‌‌، تهران: اسلامیه‌‌، 1395ق.
  3. ابن‌فارس‌‌، احمد بن فارس‌‌، معجم مقاییس اللغه‌‌، قم، بی‌نا، بی‌‌تا.
  4. ابن‌قولویه‌‌، جعفر بن محمد‌‌، کامل الزیارات‌‌، نجف اشرف‌‌: دارالمرتضویة‌‌، 1356.
  5. امام خمینی‌‌، روح‌‌الله‌‌، صحیفه امام‌‌، چاپ چهارم‌، تهران: تنظیم و نشر آثار امام خمینی‌‌(ره‌‌)، 1385.
  6. ایزوتسو‌‌، توشیهیکو‌‌، خدا و انسان در قرآن‌‌، ترجمه: احمد آرام‌‌، تهران: بهمن‌‌، 1361.
  7. بدیع یعقوب‌‌، امیل‌‌، موسوعه النحو و الصرف و الاعراب‌‌، چاپ دوم‌‌، بیروت: دارالعلم الملایین‌‌، 1985م.
  8. توسلی‌‌، غلامعباس‌‌، نظریه‌‌های جامعه‌‌شناسی، تهران‌‌: سمت‌، 1388.
  9. جمعى از محققین‌‌، فصلنامه علمى پژوهشى حکومت اسلامى‌‌، قم: دبیرخانه خبرگان رهبرى‌‌، 1390.
  10. جوهرى‌‌، اسماعیل بن حماد‌‌، الصحاح‌‌، بیروت: بی‌نا، بی‌‌تا.
  11. حسینی خامنه‌ای‌‌، سید علی‌‌، هم‌زمان حسین‌‌، چاپ هیجدهم‌‌، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی‌‌، 1400.
  12. حسینی خامنه‌‌ای‌، https://farsi.khamenei.ir/keyword-print?id، تاریخ دسترسی 6/6/1401.
  13. حسینی خامنه‌‌ای‌‌، https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid، تاریخ دسترسی 6/6/1401.
  14. حسینی خامنه‌‌ای‌‌، https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid، تاریخ دسترسی 6/6/1401.
  15. حسینی خامنه‌‌ای‌‌،https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?id‌‌، تاریخ دسترسی 6/6/1401.
  16. حسینی خامنه‌‌ای، https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid، تاریخ دسترسی 6/6/1401.
  17. دیرک گیررتس‌‌، (مترجم) کورش صفوی‌‌، نظریه‌های معناشناسی واژگانی‌‌، تهران‌‌: انتشارات علمی‌، 1393.
  18. دیلمى‌‌، حسن بن محمد‌‌، إرشاد القلوب إلى الصواب‌‌، قم: ‌‌الشریف الرضی، 1412ق.
  19. راغب أصفهانى‌‌، حسین بن محمد‌‌، مفردات ألفاظ القرآن‌‌، دارالقلم‌‌، بیروت: دمشق‌‌، 1412ق.
  20. رکعی‌‌، محمد و نصرتی‌‌، شعبان‌‌، میدان‌‌های معنایی در کاربست قرانی‌‌، قم: دارالحدیث‌‌، 1396.
  21. شریف الرضی‌‌، محمد بن الحسین‌‌، نهج البلاغه (للصبحی صالح)‌‌، قم: هجرت‌‌، 1414ق.
  22. صاحب بن عباد‌‌، اسماعیل بن عباد‌‌، المحیط فی اللغة، بیروت‌‌، بی‌نا، بی‌تا.
  23. طباطبایى سید محمد حسین‌‌، المیزان فى تفسیر القرآن‌‌، قم‌: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین‌، 1417ق.
  24. طبرسی‌‌، فضل بن حسن‌‌، تفسیر جوامع الجامع‌‌، تهران‌: انتشارات دانشگاه تهران و حوزه علمیه قم‌‌، 1377.
  25. طریحى‌‌، فخر الدین بن محمد‌‌، مجمع البحرین‌‌، چاپ سوم‌‌، تهران، بی‌نا، 1375.
  26. عسکری‌‌، حسن بن عبدالله‌‌، الفروق فی اللغة، بیروت: دارالافاق الجدیده‌‌، بی‌‌تا.
  27. فراهیدی‌‌، خلیل بن احمد‌‌، کتاب العین‌‌، چاپ دوم‌‌، قم: نشر هجرت‌‌، 1409ق.
  28. فیروز آبادى‌‌، محمد بن یعقوب‌‌، القاموس المحیط‌‌، بیروت، بی‌نا، بی‌‌تا‌.
  29. قائمی نیا‌‌، علیرضا‌‌، معناشناسی شناختی قرآن‌‌، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی‌‌، 1390.
  30. کلینى‌‌، محمد بن یعقوب بن اسحاق‌‌، الکافی‌‌، چاپ چهارم‌‌، تهران: دارالکتب الإسلامیة‌‌، 1407ق.
  31. مجلسى‌‌، محمد باقر‌‌، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول‌‌، چاپ دوم‌‌، تهران‌‌: دارالکتب الإسلامیة‌‌، 1404ق.
  32. مصباح یزدی‌‌، محمد تقی‌‌، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن‌‌، چاپ چهارم‌‌، قم: سازمان تبلیغات اسلامی‌‌، 1379.
  33. مکارم شیرازى ناصر‌‌، تفسیر نمونه‌‌، تهران: دارالکتب الإسلامیة‌‌، 1374.
قرآن پژوهی
دوره 1، شماره 2
زمستان 1400
صفحه 103-129