استعارۀ مفهومی(جهتی و جسم‌بخشیِ) «مرگ» در آیات و سخنان حضرت علی (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محسن خوش‌فر 1
مینا سادات حسینی 2
1 استاد یار گروه علوم حدیث، جامعه المصطفی العالمیه (ص)، قم، ایران
2 طلبه سطح4 تفسیر تطبیقی، موسسه آموزش عالی فاطمه الزهراء علیها السلام، اصفهان، ایران
چکیده
نوع نگرش انسان به مرگ در سرنوشتش تأثیر دارد. با انتقال فضاهای ملموس و قابل‌ شناخت به فضاهای نامأنوس، دریچه‌های جدیدی از مفاهیم ‌معرفتی قرآن در بینش انسان گشوده می‌‌شود؛ به همین علت ضروری است استعاره‌های مفهومی‌گستردۀ «مرگ» در قرآن و روایات بررسی گردد. استعارۀ جهتی و جسم‌بخشی دو قسم از استعاره‌های مفهومی بوده که این رویکردِ معناشناسی شناختی دربارۀ مرگ، در آنها به‎خوبی مشهود است. در بررسی‌های انجام‌شده بر آیات و سخنان امیرمؤمنان(ع) با روش ‌توصیفی-تحلیلی، «مرگ» در واژه‌هایی چون «موت،اجل، لقاءالله، رحیل و...»، به‌شکل‏های‌مختلفی از استعاره‌های جهتی و جسم‌بخشی مفهوم‌سازی ‌شده ‌است و جنبه‌هایی مانند حتمی و نزدیک‌بودن مرگ، سخت یا راحت‌بودن، گذرابودن زندگی، احاطۀ‌ مرگ و راه فرارنداشتن از آن، ناگهانی‌بودن، فراگیری و نفوذ را ملموس‌ ساخته ‌است؛ ازجمله استعاره‌های جهتی: نزدیک و دور، داخل و خارج، بالا و پایین و بازگشت‌بودن است؛ استعاره‌های جسم بخشی نیز عبارت‌اند از: درون و بیرون‌بودن مرگ به‌عنوان استعاره‌های ظرفی؛ خوراک و شراب (مست‌کننده، دارای طعم و رنگ)، آب (آب ‌گوارا و دریای دارای گرداب)، ابر تیره، هدیه، درب و پل‌بودن مرگ از نوع استعاره‌های مادی و از انواع استعاره‌های جسم‌بخشی است. با دقت در کانون این استعاره‌ها دو چهرۀ متفاوت از مرگ نسبت به افراد و موقعیت‌های مختلف بازتاب یافته‌است: چهره‌ای محبوب برای مؤمنان و اولیاءالهی و چهره‌ای خشن و مکروه برای کافران.

کلیدواژه‌ها

  1. قرآن‌ کریم.
  2. ابوزهره، محمد، زهرة التفاسیر، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  3. ابن‌بابویه،محمد بن ‌علی (شیخ‌صدوق)؛ شیخ ‌مفید، محمد بن ‌محمد بن ‌نعمان، الاعتقادات ‌الامامیة‌ و تصحیح‌ الاعتقادات، چاپ‌دوم، قم: کنگره شیخ مفید،1414ق.
  4. ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، معانی الأخبار، قم: جامعه مدرسین‏، 1403ق.
  5. ابن‌عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، بیروت: موسسه التاریخ‏، بی‌تا.
  6. ابن‌فارس، احمد؛ هارون، عبدالسلام محمد‌، معجم مقاییس اللغه، قم: مکتب الإعلام الإسلامی، ۱۴۰۴ق.
  7. بحرانى، هاشم بن سلیمان‏، البرهان فى تفسیر القرآن‏، تهران: بنیاد بعثت‏‏، 1416ق،
  8. پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحة: مجموعه کلمات قصارحضرت رسول|، چاپ چهارم‏، تهران: دنیاى دانش،‏ 1382.
  9. تمیمی‌آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه: حسین شیخ الاسلامی، چاپ چهارم، قم: انصاریان،
  10. حجازى، محمد محمود، التفسیر الواضح‏، چاپ دهم‏، بیروت: دارالجیل الجدید، 1413ق.
  11. حقی بروسوی، اسماعیل، روح البیان‏، بیروت: دارالفکر، بی‌تا.
  12. خوانسارى‏، جمال‌الدین، شرح آقا جمال‌الدین خوانسارى بر غررالحکم‏، تهران: دانشگاه تهران‏، 1366.
  13. دیلمى، حسن، إرشاد القلوب إلى الصواب، قم: شریف رضی‏، 1412ق.
  14. دیلمی، حسن، ارشاد القلوب، ترجمه: على سلگى نهاوندى‏، قم: ناصر، 1376ش.
  15. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن‏، تحقیق: صفوان عدنان داوودى‏، بیروت: دارالقلم‏،1412ق.
  16. زحیلی، وهبة بن مصطفى‏، التفسیر المنیر فى العقیدة و الشریعة و المنهج، چاپ دوم،‏‏ بیروت: دارالفکرالمعاصر، 1418ق.
  17. سید رضى،محمد بن حسین‏، تلخیص البیان فى مجازات القرآن‏، چاپ دوم،‏ بیروت: دارالأضواء، بی‌تا.
  18. سید رضی،محمد بن حسین، نهج البلاغه، قم: هجرت، 1414ق.
  19. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیرالقرآن، چاپ‌پنجم‏، قم:جامعۀ مدرسین حوزه علمیه، 1417ق.
  20. طبرسى، فضل بن حسن‏، مجمع البیان فى تفسیرالقرآن‏، چاپ‌سوم‏، تهران‏: ناصرخسرو‏، 1372.
  21. طریحى، فخرالدین، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران: کتابفروشى مرتضوى، 1375.
  22. طنطاوى، محمد، التفسیرالوسیط للقرآن الکریم‏، قاهره: دار نهضة مصر، بی‌تا.
  23. طوسى، محمد بن حسن‏، التبیان فى تفسیرالقرآن‏، بیروت: دار احیاء التراث العربى‏، بی‌تا.
  24. طیب، عبدالحسین،اطیب البیان فی تفسیرالقرآن، چاپ دوم‏، تهران: اسلام‏، 1378.
  25. عاملى، ابراهیم‏، تفسیر عاملى، تهران: صدوق‏،1360.
  26. علوی‌ گرگانی،محمدعلی، مناسک حج، قم: دفترآیة‌الله علوی‌گرگانی، 1382.
  27. قائمی‌نیا، علیرضا، معناشناسی ‌شناختی2، چاپ ‌دوم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،1400.
  28. قرشی، علی‌اکبر، احسن الحدیث، چاپ ‌سوم، تهران: بنیاد بعثت، 1377.
  29. قونوى، اسماعیل بن محمد،حاشیة القونوى على تفسیر البیضاوى، بیروت: دارالکتب العلمیة، 1422ق.
  30. مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، چاپ ‌دوم، بیروت: دار إحیاء التراث ‌العربی، 1403ق.
  31. مجلسی، محمدباقر، ترجمۀ کتاب ایمان و کفر بحار الأنوار، ترجمه: عزیزالله عطاردی، تهران: عطارد، 1378.
  32. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360.
  33. مغنیه، محمدجواد، الکاشف‏، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1424ق.
  34. مفید، محمد بن محمدبن نعمان، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
  35. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامیة، 1374.
  36. Lakoff George.Jahnson Mark.Metaphors We Live By.Chicago and London: University of Chicago Press.1980.

 

قرآن پژوهی
دوره 1، شماره 2
زمستان 1400
صفحه 27-58