عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
چکیده
اصل تناسب جرم و مجازات، یکی از اصول مهم حقوق کیفری است. ادله قرآنی اصل مزبور در این نوشتار مورد بررسی قرار گرفته و آیات متعددی از قبیل آیۀ 40 سورۀ شوری: )وَ جَزَاءُ سَیِّئَةٍ سَیِّئَةٌ مِثْلُهَا(؛ کیفرِ بدى، مجازاتى است همانند آن» و آیۀ 194 سورۀ بقره: )فَمَنِ اعْتَدَى عَلَیْکُمْ فَاعْتَدُوا عَلَیْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَیْکُمْ(؛ و (بهطور کلّى) هر کس به شما تجاوز کرد، همانند آن بر او تعدّى کنید! و از خدا بپرهیزید» و آیۀ 126 سورۀ نحل: )وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ ما عُوقِبْتُمْ بِهِ(؛ و هرگاه خواستید مجازات کنید، تنها بهمقدارى که به شما تعدّى شده کیفر دهید»؛ مورد مطالعه قرار گرفتهاند. در دلالت آیات مذکور بر اصل تناسب جرم و مجازات تردیدی وجود ندارد و این امر مورد اذعان مفسران و فقها است. تحقیق پیشِ رو که به روش کتابخانهای و توصیف و تحلیل دادهها انجام شده، از مجموع ادله به نتایج ذیل دست یافته است: 1. مقدار مجازات نباید از میزان جرم ارتکابی شدیدتر باشد؛ 2. تناسب جرم و مجازات مطلق نیست و در مواردی که ارتکاب فعل همانند رفتار مجرم حرام است، تناسب جرم و مجازات قابل اعمال نیست؛ بهعنوان مثال: نمی توان در مقابل دشنام، مجازات آن را دشنام قرار داد؛ 3. مراد از تناسب و مماثلت، تناسب دقیق و صددرصدی نیست؛ 4. تأثیر این اصل در ابواب حدود، قصاص، دیات و تعزیرات قابل توجه است.
بهبهانى، محمدباقر بن محمد اکمل، حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، قم: مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، اول، 1417ق.
توحیدیفر، محمد، بررسی وضعیت اصل فردی کردن مجازاتها در حقوق کیفری ایران، پایاننامۀ کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، 1372.
جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغة و صحاح العربیة، تحقیق: احمد عبدالغفور عطار، بیروت: دارالعلم للملایین، 1407ق.
حائرى تهرانى، میر سید على، مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمر، تهران: دارالکتب الاسلامیه، اول، 1377.
حسینى شیرازی، سید محمد، الفقه، السلم و السلام، بیروت - لبنان: دارالعلوم للتحقیق و الطباعة و النشر و التوزیع، اول، 1426ق.
خوانساری، سید احمد، جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، تهران: مکتبة الصدوق، 1355ش.
خویى، سید ابو القاسم موسوى، مصباح الفقاهة(المکاسب)، بیجا، بینا، بیتا.
دهخدا، علیاکبر و دیگران، لغتنامه، تهران: مؤسسه لغتنامه دهخدا و دانشگاه تهران، 1373ش.
رحمدل، منصور، تناسب جرم و مجازات، تهران: سمت، 1389.
رحیمی نژاد، اسمعیل، «مجازاتهای نامتناسب: مجازاتهای مغایر با کرامت انسانی»، فصلنامه حقوق، تهران: دانشگاه تهران، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، تابستان1387.
زبیدی، سید محمد مرتضی حسینی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: علی شیری، بیروت: دارالفکر، 1414ق.
زحیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت: دارالفکر المعاصر، 1418ق.
زحیلی، وهبة بن مصطفی، تفسیر الوسیط، بیروت: دارالفکر المعاصر، 1422ق.
زراعت، عباس، حقوق جزای عمومی، تهران: ققنوس، 1385.
ساریخانی، عادل، حقوق جزای عمومی اسلام، تهران: پیام نور، 1385.
سبزواری، سید عبدالاعلی، مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام، تحقیق: مؤسسة المنار، قم: دفتر آیت الله سبزواری، 1413ق.
شهید أول، محمد بن جمال الدین مکی العاملی، اللمعة الدمشقیة، بیروت: دارالفکر، 1411ق.
شهید اول، محمد بن مکی عاملی، القواعد و الفوائد، قم: مکتبة المفید، بیتا.
شهید ثانی، زین الدین بن علی عاملی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، اول، 1413ق.
شهید صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، بیروت: دارالأضواء للطباعة و النشر و التوزیع، اول، 1420ق.
شیبانی، محمد بن حسن، نهج البیان عن کشف معانی القرآن، تحقیق: حسین درگاهی، تهران: بیناد دایرة المعارف اسلامی، 1413ق.
صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، تحقیق: حسین اعلمی، بیروت: مؤسسة الاعلمی، 1404ق.
صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تحقیق: علیاکبر غفاری، قم: نشر اسلامی، 1404ق.
صدوق، محمد بن علی، علل الشرایع، قم: کتابفروشى داورى، 1386ق.
طباطبائی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: نشر اسلامی، 1417ق.
نجفى، کاشف الغطاء، على بن محمد رضا، النور الساطع فی الفقه النافع، نجف اشرف: مطبعة الآداب، اول، 1381ق.
نجفى، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر بن خضر، أنوار الفقاهة - کتاب المکاسب، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، اول، 1422ق.
نجفى، کاشف الغطاء، جعفر بن خضر مالکى، القواعد الستة عشر، نجف اشرف: مؤسسه کاشف الغطاء، بیتا.
نوبهار، مقاله «مقررات کیفری، جرایم و مجازاتها در تورات»، نامه مفید، شمارۀ 17، ۱۳۷۸.
نوربها، رضا، زمینه حقوق جزای عمومی، تهران: گنج دانش، 1385.
نوروزی فیروز، رحمتالله، حقوق جزای عمومی«مجازات»، تهران: نشر میزان، اول، 1390.
ویل دورانت، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، تهران: چاپخانه اقبال، دوم، 1381.
هاشمى شاهرودی، سید محمود، (جمعى از پژوهشگران زیر نظر شاهرودى)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهلبیت^، قم – ایران: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت^، اول، 1426ق.
یزدیان جعفری، جعفر، چرائی و چگونگی مجازات، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1391.
یزدیان جعفری، جعفر، «اصل تناسب جرم و مجازات (چرائی و چگونگی آن)»، نامة مفید (فصلنامه)، قم: دانشگاه مفید، شمارۀ 67، 1387.