مشروعیت تفسیر سیاسی از منظر سنّت معصومان (با نگاهی به مؤیدات در سیره صحابه، تابعان و مفسران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمد عابدی
استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی
چکیده
تفسیر سیاسی به عنوان گرایشی نوپدید از تفسیر قرآن، در کنار مبناهای عام، برخوردار از مبناهای خاص در دو دسته «مبانی فلسفه علمی» و «مبانی علمی» است. مبانی فلسفه علمی نیز خود دامنه گسترده‌ای دارند و شامل امکان، مشروعیت، جواز، حجیت و... می‌شوند. در مورد مبنای مشروعیت تفسیر سیاسی نیز راه‌های مختلفی، چه برای اثبات آن همچون ارائه ادله عقلی و نقلی و چه برای تأیید آن همچون سیره صحابه و تابعان و مفسران وجود دارد. در مواجهه با این پرسش که دلیل مشروعیت تفسیر سیاسی از منظر سنت (دلیل نقلی) و مؤیدهای آن در سیره صحابه و تابعان و مفسران کدام است، تحقیق بر این فرضیه تأکید دارد که سیره پیامبرˆ و سیره معصومان‰ و نیز ترغیب معصومان به تفسیر سیاسی دلایل مشروعیت آن است و سیره صحابه و تابعان و مفسران نیز مؤیدهای مشروعیت این تفسیر است. این تحقیق به روش توصیفی و تحلیلی به سامان می‌رسد و دستاورد آن اثبات مشروعیت تفسیر سیاسی از طریق سنت پیامبرˆ و ائمه معصوم‰ و تأیید آن با سنت و سیره صحابه و تابعان و مفسران در استخراج آموزه‌های سیاسی از گزاره‌های قرآن کریم است. در صورتی که در کنار این مبنا، دیگر مبانی همچون ضرورت، امکان و... نیز اثبات شوند، درنهایت مبانی فلسفه علمی تفسیر سیاسی تولید خواهد شد.

کلیدواژه‌ها

  1. ابن‌بابویه، محمد بن علی؛ خصال؛ قم: جامعه مدرسین، 1362.
  2. ابن‌بی‌الحدید، عبدالحمید؛ شرح نهج البلاغه؛ قاهره: دار الکتاب المصری، 1378 ـ 1484ق/ ۱۹۵۹ ـ ۱۹۶۴م.
  3. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی؛ مناقب آل ابی‌طالب؛ [بی‎جا]: [بی‏تا] (نرم‌افزار نور).
  4. ابن‏طاووس، علی بن موسی؛ طرف من الانباء و المناقب؛ [بی‎جا]: انتشارات تاسوعا، [بی‌تا].
  5. ابن‏عاشور؛ تفسیر التحریر و التنویر (تفسیر ابن‏عاشور)؛ چ1، بیروت: مؤسسة التاریخ العربی، 1420ق.
  6. ابن‏کثیر، اسماعیل بن عمر؛ تفسیر القرآن العظیم؛ بیروت: دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، 1419ق.
  7. اسعدی، محمد؛ آسیب‌شناسی جریان‌های تفسیری؛ چ2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1390.
  8. الاوسی، علی؛ روش علامه طباطبایی در تفسیر المیزان؛ ترجمه سیدحسین میرجلیلی؛ تهران: شرکت چاپ و نشر بین‎الملل، ۱۳۸۱.
  9. ایازی، سیدمحمدعلی؛ المفسرون حیاتهم و منهجهم؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1373.
  10. بحرانی، هاشم بن سلیمان؛ البرهان فی تفسیر القرآن؛ قم: بعثت، 1415ق.
  11. حر عاملی، محمدحسن؛ الفصول المهمه؛ قم: معارف اسلامی امام رضا†، 1418ق/ 1376.
  12. حسکانی، عبیدالله بن عبدالله؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1411ق.
  13. حویزی، عبدعلی بن جمعه؛ تفسیر نور الثقلین؛ تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی؛ چ4، قم: اسماعیلیان، 1415ق.
  14. ذهبی، محمدحسین؛ التفسیر و المفسرون؛ ط2، قاهره: دار الکتب ‌الحدیثه، 1396.
  15. رشید رضا، محمد؛ التفسیر القرآن الکریم معروف به تفسیر المنار؛ [بی‌جا]، ‏ دار الفکر، [بی‎تا].
  16. سبحانی، جعفر؛ بحوث فی الملل و النحل؛ قم: مؤسسه امام صادق†، 1427ق.
  17. سید قطب؛ فى ظلال القرآن؛ چ35، بیروت: دار الشروق، 1425ق.
  18. سید قطب؛ معالم فی الطریق؛ ترجمه محمود محمودی؛ تهران: نشر احسان، 1378.
  19. سیوطی، جلال‏الدین؛ الدر المنثور فی تفسیر المأثور؛ قم: کتابخانه آیت‏الله مرعشی نجفی، 1404ق.
  20. شریف رضی؛ نهج البلاغه؛ چ1، قم: هجرت، 1414ق.
  21. شکوهی، ابوالفضل؛ «فهرست موضوعات سیاسی در تفاسیر قرآن کریم»، فصلنامه علوم سیاسی؛ ش15، پاییز 1380.
  22. طباطبایی، محمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ قم: دفتر انتشارات اسلامی، 1417ق.
  23. طبرسی، ابی‏منصور احمد بن علی بن ابی‏طالب؛ الاحتجاج؛ تحقیق ابراهیم البهادری (و) محمد هادی، اشراف جعفر سبحانی؛ تهران: انتشارات اسوه، 1413ق.
  24. طبرسی، فضل بن حسن؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ تهران: ناصر خسرو، 1372.
  25. طبری، محمد بن جریر؛ جامع البیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار المعرفه، 1412ق.
  26. طوسی، محمد بن حسن؛ الامالی؛ قم: دار الثقافه، 1414ق.
  27. طوسی، محمد بن حسن؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ بیروت: دار احیاء التراث العربی، [بی‎تا].
  28. طوسی، محمد بن حسن؛ کتاب الغیبه للحجه؛ قم: دار المعارف الاسلامیه، 1411ق.
  29. علوی مهر، حسین؛ روشها و گرایش‏های تفسیری؛ چ1، تهران؛ اسوه، 1381.
  30. عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر عیاشی؛ تهران: المکتبه الاسلامیه، [بی‎تا].
  31. عیاشی، محمد بن مسعود؛ تفسیر عیاشی؛ تهران: مطبعة العلمیه، 1380.
  32. فرات کوفی، فرات ابن ابراهیم؛ تفسیر فرات؛ چ1، تهران: وزارت فرهنگ وارشاد اسلامی، 1410ق.
  33. فیض کاشانی، محمدمحسن؛ صافی؛ تهران: مکتبه الصدر، 1415ق
  34. قندوزی، سلیمان بن ابراهیم؛ ینابیع الموده؛ قم: دار الاسوة للطباعة و النشر، 1422ق.
  35. کلینی، محمد بن یعقوب؛ الاصول من الکافی؛ چ5، تهران: دار الکتب الاسلامیه؛ 1361.
  36. مجلسی، محمدباقر؛ بحار الانوار؛ تهران: دار الکتب الاسلامیة، 1362.
  37. مراغی، احمد مصطفی؛ تفسیر مراغی؛ بیروت: دار الفکر، [بی‎تا].
  38. مشهدی قمی، محمد بن محمدرضا؛ کنز الدقایق؛ تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1368.
  39. مصباح یزدی، محمدتقی؛ «احیای تفسیر قرآن؛ بزرگ‎ترین خدمت علامه طباطبایی»، گلستان قرآن؛ ش27، 1389، ص24ـ27.
  40. مطهری، مرتضی؛ حق و باطل: به ضمیمه احیای فکر اسلامی؛ چ34، تهران: صدرا، 1392.
  41. معرفت، محمدهادی؛ «سیاست و حکومت در قــرآن: مصاحبه با آیت‏الله معرفت»، علوم سیاسى؛ ش15، 1380..
  42. معرفت، محمدهادی؛ تفسیر و مفسران؛ چ1، قم: مؤسسه فرهنگی تمهید، 1385.
  43. مغنیه، محمدجواد؛ التفسیر الکاشف؛ قم: دار الکتاب الاسلامی، 1424ق.
  44. مفید، محمد بن محمد؛ الامالی؛ قم: کنگره شیخ مفید، 1413ق.
  45. مکارم شیرازی، ناصر؛ پیام قرآن؛ چ1، قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین†، 1374.
  46. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه؛ 28جلد، چ10، تهران: دار الکتب الإسلامیة، 1371.
  47. نصیری، علی (به کوشش)؛ معرفت قرآنی؛ چ1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1387.
  48. نویسندگان؛ فصلنامه الفکر الاسلامی؛ ش29، شهریور 1380.
  49. یعقوبی؛ تاریخ یعقوبی؛ تصحیح محمدابراهیم آیتی؛ چ11، تهران: انتشارات علمی، فرهنگی، 1382.